ANIMA: LA COSTRUZIONE DI UNA VOCE SPERIMENTALE NEL LESSICO FILOSOFICO DEI SECOLI XVII E XVIII
Massimo L. Bianchi
ANIMA: LA COSTRUZIONE DI UNA VOCE SPERIMENTALE

NEL LESSICO FILOSOFICO DEI SECOLI XVII E XVIII
7

Tra le attività del «Lessico Intellettuale Europeo» in una posizione di

primo piano si colloca la redazione di un Lessico filosofico dei secoli

XVII e XVIII,
basato sullo spoglio lessicografico di più di trecento

opere di carattere filosofico e scientifico, appartenenti a cinque diversi

ambiti linguistici (italiano, latino, francese, inglese, tedesco) e distribuite

lungo un arco di tempo che va dalla pubblicazione del De la sagesse

di Pierre Charron (1601) alla morte di Kant (1804). Muovendosi entro i

confini ideali rappresentati da queste due date l’opera di redazione del Les-

sico
trascorre attraverso un variegato panorama di fonti i cui rilievi riman-

dano ad altrettanti eventi nodali nella storia della cultura europea: nel qua-

dro di un progressivo affermarsi delle lingue volgari come strumento di

comunicazione intellettuale, le opere di Keplero e Galilei, di Newton e di

Laplace, segnano il nascere e lo svilupparsi della nuova scienza, i testi di Gro-

zio e di Pufendorf, di Hobbes, Locke e Rousseau, il formarsi del pensiero

politico moderno, l’ampia produzione di Descartes e Malebranche, Spinoza

e Leibniz il fiorire della grande stagione razionalista del ‘600. Emerge, con

i trattati di Locke, Berkeley, Hume, la tradizione empirista inglese, si rias-

sumono nell’Encyclopédie, nella vasta trattatistica di Fontenelle e di Vol-

taire, di Diderot e d’Alembert i contenuti della nuova cultura illuminista,

nelle opere di Kant, di Fichte, di Schelling e del primo Hegel le immediate

premesse del pensiero filosofico contemporaneo. A questo complesso mate-

riale documentario, di cui non si sono ricordate qui che le articolazioni più

evidenti, il Lessico viene applicando una particolare attività di segmenta-

zione e riordinamento, di scomposizione e ricomposizione, che, senza nulla

aggiungere di commento ai testi, ne isola i contenuti, per classificarli e rior-

ganizzarli in un certo numero di voci autonome. Quali i caratteri di questa

attività e su quali criteri si basa?

Se ci si rappresenta l’interpretazione di un corpus di fonti filosofiche,

scientifiche o letterarie come un processo che ha i suoi momenti fonda-

8

mentali nello svincolamento di alcuni elementi significativi delle fonti stesse

dall’ordine in cui sono immediatamente dati e nell’individuazione di un filo

conduttore che, consentendo di ripercorrerli secondo un diverso tragitto e

di stabilire tra loro nuovi accostamenti, metta in risalto nei testi un senso

che essi prima non manifestavano, allora anche l’attività di articolazione

del materiale documentario all’interno del Lessico, la sua ridistribuzione

in una serie di voci ordinate alfabeticamente, può essere descritta come

un’opera di interpretazione. Il corpus dei citati del Lessico è anch’esso pensa-

bile come un ampio insieme di fonti che vanno interpretate e comprese,

come una vasta coordinazione di concetti, giudizi, dottrine – in una pa-

rola ‘significati’ – i quali richiedono di essere distinti e riorganizzati se-

condo un certo schema perché ne risulti, in una prospettiva storica, un ‘si-

gnificato’ più comprensivo, di ordine più generale. Ciò che costituisce la

specificità dell’approccio interpretativo del Lessico rispetto ad altre forme

di interpretazione di un corpus è il fatto che esso assume, come filo condut-

tore secondo cui circoscrivere e riorganizzare i significati, la serie dei signi-

ficanti contenuti nei testi. La riorganizzazione dei significati avviene cioè

attraverso una riorganizzazione dei significanti e questa operazione è con-

dotta in modo sistematico: i testi sottoposti a spoglio, segmentati in una

serie di passi all’interno dei quali vengono evidenziati i termini più signifi-

cativi, subiscono un processo di ricomposizione e sono offerti alla lettura

non più in forma continua ma così come si presentano quando i contesti in

cui sono stati frammentati vengano raggruppati in base al loro ‘concor-

dare’ nell’uso dei medesimi termini. Ciò ha come conseguenza una ridi-

stribuzione del materiale in tante partizioni tematiche (‘voci’) quanti sono

i termini evidenziati, partizioni all’interno delle quali l’unità del signifi-

cante assunto come entrata è indice e garanzia di una relativa omogeneità

dalla parte dei significati. Questa capacità dei singoli significanti di aggre-

gare di volta in volta contesti omogenei dal punto di vista dei contenuti

consente, attraverso quella che è stata definita una lettura di secondo grado

del materiale1, sia di veder rispecchiata (nella ‘nomenclatura’ del Lessico)

l’articolazione tematica del corpus, sia di seguire, all’interno di ogni singola

voce, lo svolgersi nel tempo di un unico tema: qui il termine in entrata

rappresenta quell’elemento comune che, fungendo da base di confronto tra

luoghi di opere e autori diversi, come tra diversi luoghi di un unico autore

o di un’unica opera, mette in risalto al loro interno permanenze e variazioni,

identità e differenze, offre il contesto in cui ogni enunciato va storicamente

inserito. È istituita in tal modo una particolare forma di interpretazione, la

9

quale è in grado di aggiungere un supplemento di significato a quanto il

materiale rivelava nella sua forma originaria e la cui maggior ‘oggettività’

rispetto ad altri approcci interpretativi si lega all’impersonalità del principio

assunto come guida (la riorganizzazione dei significanti presenti nei testi

stessi) e alla sistematicità con cui questo principio è applicato.

Rispetto al materiale contenuto in ogni singola voce non meno che ri-

spetto a quello che costituisce la totalità del corpus, la successione secondo

cui si sceglie di presentare i contesti è sempre espressione – a meno che

non si basi su un ordinamento alfabetico o comunque puramente conven-

zionale – di un’attività volta a conferire loro senso e direzione. Proprio

l’individuazione dei criteri secondo cui riorganizzare i contesti nelle voci

del Lessico è materia di un lavoro di sperimentazione collettiva avviato

presso il «Lessico Intellettuale Europeo» nel momento in cui, esaurito lo

spoglio lessicografico del materiale, si è affrontata – per l’ambito lingui-

stico latino – la fase più propriamente redazionale dell’opera. Nelle pagine

che seguono viene presentato un tentativo di articolazione, sotto forma di

voce, della documentazione lessicografica relativa al lemma anima- ae. Ben-

ché tragga spunto da discussioni avute in numerosi incontri redazionali e

rifletta una serie di istanze fatte valere in quelle occasioni, questo tentativo

configura un approccio esclusivamente personale al problema in questione:

richiamando l’attenzione su alcuni aspetti che sembrano specificamente con-

nessi all’idea di un ‘lessico filosofico’ esso si pone come un semplice con-

tributo alla ricerca in corso presso il Centro e non anticipa quindi necessa-

riamente le caratteristiche che avranno le voci del Lessico nella loro forma

definitiva.

Nell’articolare la voce anima si è semplicemente trasposto sul piano di

una singola voce quel medesimo criterio di riorganizzazione dei contenuti

che è già stato illustrato dal punto di vista della struttura complessiva del

Lessico. Anche qui, infatti, una ridistribuzione tematicamente omogenea

degli enunciati è stata ottenuta utilizzando i significati offerti dai testi stessi,

in questo caso alcuni dei significanti ‘co-occorrenti’ con anima nei passi in

cui il termine è documentato. Il riordinamento dei contesti in base alla

concordanza di questi significanti di secondo grado ha dato luogo alla ridi-

stribuzione del materiale in ventitré sezioni (di cui l’ultima riservata agli

usi metaforici del termine) ciascuna delle quali aperta, a illustrazione del

suo contenuto, dall’indicazione del termine o dei termini a cui anima si

trova associata. Così, ad esempio, la sezione I porta il titolo Anima →

corpus, il quale indica che al suo interno sono venuti a raggrupparsi

tutti i luoghi in cui è stabilito un nesso qualsiasi, nelle diverse opere e nei

diversi autori, tra il concetto di anima e quello di corpo. Allo stesso modo

nella sez. III, A. → mundus, terra, universum, m u n-

10

d a n u s , si sono raccolti i contesti in cui l’idea di anima è in qualche modo

associata a quelle di mondo e di mondano, di terra e di universo. I ter-

mini mundus, terra, universum, mundanus sono naturalmente tutti presenti,

ora l’uno ora l’altro, nei contesti compresi nella sezione. Si ritroveranno

quindi in essa tanto passi in cui sono presenti i sintagmi stretti anima mundi,

anima telluris
, anima universi, quanto brani in cui il tema dell’assegnazione

o meno di un’anima al mondo e alla terra si esprime indipendentemente

dal darsi di queste locuzioni (cfr. ad es. Kepler, Harmonice mundi, 237:

«In terrae enim corpore ponenda est haec anima [...]»). All’interno di

ciascuna sezione i contesti sono stati ordinati cronologicamente in base alla

data di nascita degli autori; i passi appartenenti a diverse opere di un me-

desimo autore in base alla cronologia relativa delle opere; i brani tratti

dalla medesima opera secondo il numero di pagina. A evitare la ripetizione

in più punti della voce di tutti quei contesti che, comprendendo diversi

termini suscettibili di essere assunti come co-occorrenze di anima, si sareb-

bero dovuti inserire in più di un raggruppamento, una serie di rinvii è stata

aggiunta in calce ad alcune sezioni. I vari raggruppamenti sono stati ordi-

nati in base alla maggiore o minore ricchezza della documentazione in essi

raccolta (tenendo conto anche dei rinvii interni). Alla voce è stato infine

premesso un sommario, il quale consente una visione sinottica sia delle sue

ripartizioni tematiche sia della varia distribuzione, al loro interno, di opere

e autori.

Così ridistribuito, il materiale acquista significato offrendosi alla lettura

secondo una duplice articolazione: ciascun contesto riceve senso e si defi-

nisce nei suoi precisi contorni storici sia rapportandosi, lungo l’asse verti-

cale della voce, a quelli – diversi ma tematicamente omogenei – che lo

attorniano all’interno della medesima sezione, sia manifestando, rispetto

all’asse orizzontale costituito dal succedersi dei vari raggruppamenti tema-

tici, la posizione che occupa all’interno del discorso sull’anima nei due se-

coli in questione. Così, ad esempio, la discussione kantiana se si dia

un’anima mundi come causa dell’universo (Diss., 408), si fa valutare nella

sua esatta portata proprio nel momento in cui può essere letta in continuità

con i punti di vista espressi sul medesimo argomento da Campanella e da

Keplero, da Hobbes e Genovesi; nello stesso tempo, in quanto si ritaglia

sullo sfondo di altri possibili interrogativi sull’anima, da quello circa la sua

unità o molteplicità (sez. XI, A.→tres, unicus, pars), a quelli

sulla sua natura corporea o incorporea (sez. XIV, A. → corporeus,

incorporeus), mortale o immortale (sez. VII, A. immortali-

tas, immortalis, mortalis) ecc., essa viene a precisarsi come

ripresa di uno tra i tanti temi in cui – quasi sotto forma di passaggi obbli-

11

gati – si articola, tra Sei e Settecento, il più vasto dibattito su questo

concetto.

Ne risulta anche, da un punto di vista più strettamente lessicografico,

il significato di anima, come entità a proposito della quale si discute, ad

esempio, se sia da identificarsi con la ‘forma’ in senso aristotelico (sez. VIII,

A. → forma) o con una specie sottile di atomi (sez. XXII, A . –» c o r -

pusculum, particula), se inerisca solo agli uomini o anche agli

animali (sez. II, A. → brutum, belua, animans), se abbia

una localizzazione determinata all’interno della compagine corporea (sez. XII,

A. → sedes), e così via. Che il valore semantico di anima si dia a

conoscere in questa chiave sempre problematica appare dipendere dalla

natura stessa del discorso filosofico riversato all’interno del Lessico, di-

scorso in cui il significato di questo come di altri termini, lungi dall’essere

desunto in modo irriflesso dalla lingua, è ciò precisamente che è sempre

messo in questione. Di qui l’inadeguatezza, in un’opera come il Lessico filo-

sofico
dei due strumenti di analisi tradizionalmente applicati nei dizionari

di lingua, vale a dire la ‘definizione’ e l’‘esemplificazione’, intese la prima

come esplicitazione sommaria del significato comune posseduto da un ter-

mine in una molteplicità di enunciati, la seconda come scelta di un numero

limitato di contesti da cui questo comune significato possa essere illustrato

in concreto. Nel Lessico, infatti, i singoli enunciati di cui si compone una

voce in tanto hanno interesse in quanto il significato di un medesimo ter-

mine vi viene determinato, attraverso la riflessione filosofica degli autori,

secondo sfumature sempre diverse e non è quindi esprimibile in una defi-

nizione generale né esemplificabile mediante una selezione parziale di

contesti.

Da un altro punto di vista la voce anima si presenta, per come è qui

strutturata, con le caratteristiche, più che di una voce di dizionario in

senso tradizionale, di una sorta di ‘banca dati’, le cui chiavi di accesso

sono rappresentate dai titoli delle varie sezioni. Questi, contrassegnando

sinteticamente il contenuto di ciascun raggruppamento, consentono in ef-

fetti una ricerca selettiva del diverso tipo di informazioni contenute nella

voce. Così, ad esempio, il lettore che fosse interessato, prima ancora che

alla nozione di anima nel suo complesso, alla tematica particolare del suo

rapporto con Dio, individuerebbe facilmente nella sezione VI, A. → d e u s ,

il luogo della voce in cui è riunita la documentazione relativa a questo

problema. Allo stesso modo, una ricerca intorno all’anima dal punto di vi-

sta delle sue operazioni cognitive saprebbe verso quale punto della voce

orientarsi grazie all’entrata della sez. V, A. → cogito, sensatio,

idea, notitia, impressio, perceptio.

Ancora una considerazione, infine, circa l’opportunità di costruire la

12

voce unicamente attraverso il materiale documentario, evitando qualsiasi

intervento redazionale che vada al di là del suo semplice raggruppamento in

sezioni. Poiché la disposizione dei contesti secondo un determinato ordine

dà di per sé luogo a una certa interpretazione delle fonti, ci si potrebbe

infatti rappresentare l’articolazione della voce anima come l’ossatura di una

possibile voce di tipo enciclopedico. Perché non proseguire allora in questa

direzione l’elaborazione della voce, riassorbendo all’interno di un discorso

continuo il materiale grezzo costituito dagli enunciati dei vari autori? In

realtà la conservazione dei materiali è qui pensata, piuttosto che come un

limite del Lessico, come una sua precisa caratteristica strutturale. Una voce

di tipo monografico comporterebbe infatti la cristallizzazione del discorso

sulle fonti in una forma non più modificabile, e sarebbe in grado di fornire

informazioni unicamente su quegli aspetti del materiale già ritenuti dal re-

dattore meritevoli di essere tematizzati. La disponibilità della documenta-

zione originale, preservando la possibilità di una ricognizione del materiale

secondo percorsi sempre diversi, fa invece del Lessico un’opera aperta, in-

terrogabile secondo una molteplicità di punti di vista e leggibile secondo

infinite chiavi, in una sorta di continua περιχώρησις del senso2

13

ELENCO DELLE ABBREVIAZIONI

*

Bac., A.S.

F. Bacon, De augmentis scientiarum. Bac., N.O.

F. Bacon, Novum organum. Baum., Aesth.

A. G. Baumgarten, Aesthetica. Camp., S.R.

T. Campanella, De sensu rerum. Claub., C.D.

J. Clauberg, De cognitione Dei et nostri. Desc., Mdt.

Obj.

Rsp.

R. Descartes, Meditationes de prima philosophia. Objectiones doctorum virorum in praecedentes meditationes cumresponsionibus authoris. Desc., P.Ph.

R. Descartes, Principia philosophiae. Desc., Rgl.

R. Descartes, Regulae ad directionem ingenii. Genov., E.M.

A. Genovesi, Elementa metaphysicae. Genov., El. art. log.

A. Genovesi, Elementa artis logico criticae. Geul., Eth.

A. Geulincx, Ethica. Geul., Mtph.

A. Geulincx, Metaphysica. ‘s Grav., I.Ph.

W. J. ’s Gravesande, Introductio ad philosophiam.

Herb., Vrt.

E. Herbert of Cherbury, De veritate.

Hobb., Cv.

Th. Hobbes, De cive. Kant., Diss. E. Kant, De mundi sensibilis atque intelligibilis forma et principiis dissertatio. Kep., H.M.

J. Kepler, Harmonice mundi. Leib., Spec. dyn.

G. W. Leibniz, Specimen dynamicum. More, E.M.

H. More, Enchiridium metaphysicum. Puf., J.N.

S. Pufendorf, De jure naturae et gentium.

Spin., Eth.

Β. Spinoza, Ethica. Spin., I.E.

Β. Spinoza, Tractatus de intellectus emendatione. Spin., T.T.P. B. Spinoza, Tractatus theologico-politicus14

ANIMA, - AE

Sommario

Anima→corpus. Bac., A.S., 579, 583, 584, 585, 585, 611; Herb., Vrt.,

72, 72; V. Obj., 260, 342; Desc., V Rsp., 351; VII Obj., 485-86, 520; Claub., C.D.,

676, 731, 739, 752, 752; Geul., Mtph., 235; Puf., J.N., I, 32, 226; Spin., Eth., 278;

’s Grav., I.Ph., 42; Genov., E.M., III, 7, 184-85, 192, 195, 201; Kant, Diss., 419.

A. → brutum, belua, animans. Bac., A.S., 604, 605, 605; Camp.,

S.R., 86, 174; V Obj., 262; VI Obj., 414; VII Obj., 490; Claub., C.D., 671, 742;

Genov., E.M., III, 378, 399, 401, 402, 404, 407-8, 411.

A. → mundus, terra, universum, mundanus. Camp., S.R.,

12, 99, 114, 228, 228; Kep., H.M., 237, 237, 241, 265, 265, 268, 269; Hobb., Cv., 340;

Puf., J.N., I, 175; Genov., E.M., I, 33, 79; Kant, Diss., 408.

A. → spiritus. Camp., S.R., 9, 35, 36, 40, 42, 45, 72, 97, 109, 203; Spin.,

T.T.P., 25; Genov., E.M., III, 1, 114; Id., El. art. log., 157.

A. → cogito, sensatio, idea, notitia, impressio, per-

ceptio. Bac., A.S., 494; Herb., Vrt., 157, 206; Desc., Mdt., 26, 26; Claub., C.D.,

676, 680; Spin., I.E., 23, 29, 31; Id., Eth., 187; Genov., El. art. log., 36; Baum., Aesth.,

286.

A. → deus. Bac., A.S., 605-6; Desc., Mdt., 26; Id., II Rsp., 154; Claub.,

C.D., 598, 598, 605, 636, 640, 660, 661, 680-81; Genov., E.M., III, 416; Id., El. art.

log.
, 27.

A. → immortalitas, immortalis, mortalis. Camp., S.R.,

82, 86; Herb., Vrt., 46; More, E.M., 152; Claub., C.D., 642, 677, 677, 682; Puf.,

J.N., I, 145, 211; Genov., E.M., II, 132.

A. → forma. Camp., S.R., 33; Gass., Exrc., 125, 353; Leib., Spec. Dyn.,

236; Genov., E.M., III, 83, 133, 140, 164-65, 175, 404.

A. → mens. Herb., Vrt., 71; Desc., II Rsp., 161; V Obj., 263, 263-64;

Desc., V Rsp., 356, 356; Genov., E.M., III, 5-6; Id., El. art. log., 35.

A. → harmonia, numerus, harmonicus, numero, quan-

titas. Kep., H.M., 95, 107, 212, 215, 216, 217, 223, 224; Baum., Aesth., 71.

A. → tres, unicus, pars. Camp., S.R., 44, 44, 45, 73; Geul., Eth.,

237; Puf., J.N., II, 167, 177.

A. → sedes. Bac., A.S., 586; V Obj., 263;" Desc., P.Ph., 315-16; Spin.,

T.T.P., 50; Id., Eth., 117; Genov., El. art. log., 45-6.

A. → facultas. Kep., H.M., 98-9; Baum., Aesth., 66, 81, 108, 140.

A. → corporeus, incorporeus. Camp., S.R., 42; Desc., Rgl.,

390; V Obj., 332; Desc., VI Rsp., 425-26, 431.

A. → calor. Camp., S.R., 37, 37, 39, 49; Claub., C.D., 682.

A. → passio, affectus. Camp., S.R., 166; More, E.E., 25; Spin.,

Eth., 279; Genov., E.M., III, 303.

15

A. → ipse, sui, sui ipsius. Camp., S.R., 95, 105, 105; Claub.,

C.D., 598.

A. → dubito. Camp., S.R., 95; Claub., C.D., 597, 599, 676-77.

A. → sensibilis. Bac., A.S., 605, 606-7, 609, 610.

A. → medius. Genov., E.M., III, 180, 180-81, 295.

A. → divinatio, praevisio. Bac., A.S., 607, 608; Baum., Aesth., 82.

A. → corpusculum, particula. Camp., S.R., 5; Genov., E.M.

III, 65.

Metafor. Bac., A.S., 621, 651; Id., N.O., 136, 191, 394; Puf., J.N.,

II, 143, 182.

16

I. Anima → corpus. Partitio Philosophiae Humanitatis in Doctrinam

circa corpus Hominis et Doctrinam circa A n i m a m Hominis. Bac., A.S.,

579. Quantum ad doctrinam de Foedere, sive de Communi Vinculo A n i m a e

et Corporis, ea in duas partes tribuí possit. Quemadmodum enim inter foe-

deratos intercedunt et mutua rerum suarum communicatio et mutua officia, sic

foedus istud animae et corporis duabus similiter rebus continetur; in-

mirum ut describatur quomodo haec duo (Anima scilicet et Corpus) se

invicem detegant; et quomodo invicem in se agant; Notifia sive Indicatione, et

Impressione. Ivi, 583. Quippe [Posterior pars doctrinae Foederis] duo considerat:

aut quomodo, et quousque, humores et temperamentum corporis immutent

a n i m a m , in eamque agant, aut rursus, quomodo et quousque animae pas-

siones vel apprehensiones immutent corpus, et in illud agant? Ivi, 584. Jam

quod ad partem reciprocam (de Anima et affectibus ejus in Corpus agenti-

bus), illa quoque in medicina locum invenit. Nemo enim medicus est paulo pru-

dentior, quin Accidentia Animi, ut rem maximi ad sanationes suas momenti, quaeque

omnia alia remedia plurimum vel adjuvet vel impediat, consideret et tractet. At

aliud quidpiam, quod huc pertinet, parce admodum, nec pro rei vel subtilitate

vel utilitate, inquisitum est; quatenus scilicet (missis affectibus) ipsa imaginatio

animae vel cogitatio perquam fixa, et veluti in fidem quandam exaltata, valeat

ad immutandum corpus imaginantis? Ivi, 585. Imo Christiana fides ipsa

(quamvis a caeremoniarum nube libera et serena) usum tamen retinet jejuniorum,

abstinentiarum, et aliarum rerum quae ad corporis macerationem et humi-

litationem spectant, tanquam rerum non mere ritualium sed etiam fructuosarum.

Atqui radix omnium hujusmodi praeceptionum (praeter ipsam caeremoniam, et

exercitium obedientiae) in hac re consistit, de qua loquimur; nimirum, quod anima

compatiatur corpori. Si quis autem judicio infirmior existimet istas corpo-

ris in animam impressiones aut immortalitatem animae in dubium re-

vocare aut imperio animae in corpus derogare, levi dubitationi leve re-

sponsum suffecerit. Exempla petat vel ab infante in utero matris, qui simul cum

matris affectibus compatitur, et tamen e corpore matris suo tempore exclu-

ditur: vel a monarchis, qui, licet potentes, a servorum impetu quandoque flectun-

tur, salva interim majestate sua regia. Ibid. Quandoquidem etiam circa hanc rem

inscitia tantum apud nonnullos ex antiquis philosophis potuerit, ut omnibus sine

discrimine corporibus animam infundi putaverint; neque enim videbant

quomodo Motus cum discretione fieri potuerit absque Sensu, aut Sensus adesse

absque Anima. Ivi, 611. Quo pacto imprimis Corpus (sive illud in nobis

17

quod macrocosmo exteriori respondet) & ab ipsa Mente sive Anima, & ab

ipso denique cadavere sive materia signata distinguimus. Herb., Vrt., 72. Quod-

cunque igitur in nobis patitur, est Corpus; non tamen quodcunque agit, sta-

tim est Anima. Ibid. Exploras deinde, num, supposita adhuc deceptione, af-

firmare possis esse in te aliquid ex iis, quae pertinere censuisti ad naturam cor-

poris, &, attentissimo examine facto, dicis te nihil tale in te reperire. Hoc jam

loco non spectas te quasi hominem integrum, sed quasi interiorem occultioremque

partem, qualem cogitaras esse animam. V Obj., 260. Si enim faceres, ita di-

stinguendi occasionem dares: constare hominem ex duplici corpore, crasso

scilicet, & subtili; adeo ut, cum illud retineat commune nomen corporis,

isti nomen animae detur. Ivi, 342. Ego enim paulo post expressis verbis

nutritionem retuli ad solum corpus, incessum vero & sensum maxima ex parte

refero etiam ad corpus, nihilque quod ad illos pertineat animae tribuo,

praeter id solum quod est cogitatio. Desc., V Rsp., 351. Animam dicent

nonnulli esse certum quoddam genus corporis ita vocitatum. Quid stupes?

Is eorum sensus; nec sine aliqua, ut putant, veri specie. Nempe cum corpus

appelletur, & vero sit illud omne, quod est extensum, quod trinam habet dimen-

sionem, quod est divisibile certas in partes, cumque in equo, dicis gratia, aliquid

animadvertant extensum, ac partibile, puta carnem, ossa ac compagem illam exter-

nam, quae incurrit in sensum, concludant vero, vi & momento rationum, praeter

illam compagem esse adhuc internum aliquid, & illud quidem tenue, fusum, &

extensum per compagem, & dimensum trine, & partibile, adeo ut, abscisso pede,

abscindatur quoque illius interni pars quaedam: intelligunt conflatum equum ex

duobus extensis, & trine dimensis, & partibilibus, adeoque ex corporibus

duobus, quae ut differunt inter se, ita & nominibus distinguuntur, atque alterum,

puta externum, Corporis appellationem retinet, alterum, quod interius est,

vocatur Anima. VII Obj., 485-86. Atque hic tacere non possum opinionem

istam, de partibilitate substantiae cogitantis, periculosissimam ac religioni Chris-

tianae quam maxime adversantem mihi videri: quia, quamdiu quis illam admittet,

realem humanae animae a corpore distinctionem nunquam vi rationis

agnoscet. Ivi, 520. 4. Ut ergo hinc incipiamus: Quicquid experimur esse in nobis

tale, ut etiam percipiamus posse inesse corporibus piane inanimatis, v.g.

lapidibus, aëri, igni, aquae, &c. id soli nostro corpori tribuendum est: non

potest enim ad animae, quatenus anima est, naturam pertinere, quod in

rebus animae expertibus vel aequali ratione vel etiam potiori reperitur. 5. E

contrario, quicquid nobis inest ita ut nullo modo concipiamus corpori alicui

posse convenire, id animae nostrae adscribendum est & ad naturam ejus per-

tinere arbitrandum. 6. Ita quia non concipimus rem corpoream, v.g. saxum, me-

tallum, vitrum, aquam, pulverem, &c. ullo modo cogitare, merito statuimus om-

nes cogitationum species quae nobis insunt, id est, intellectionem, affirmationem,

negationem, volitionem, dubitationem, &c. pertinere ad animam. Claub.,

C.D., 676. Quid in Homine praecipue admirandum? Resp. Nexus ille, qui est

inter mentem & corpus, res toto genere diversas, cui nihil simile apparet in

natura. Sed quia homines plerique existimant, similem in aliis rebus ex corpore

& anima, sive materia & forma, compositionem dari, ideo minus mirantur.

18

Ivi, 731. Duae sunt partes hominis, Anima immaterialis & intellectualis, &

Corpus materiale & cognitionis expers. Quoties homo vere videt ac sentit,

manifestum est non corpus tantum affici, verum etiam animam simul

operari, adeo ut haec affectio homini competat ratione corporis & animae

simul, perinde ut fames, sitis & similia. Ivi, 739. 1. Quod res plures corporeae

inter se conjunguntur ad unum totum constituendum, id praeter supremae causae

voluntatem, in ipsis rebus causam habet, naturalem illarum similitudinem, affini-

tatem & convenientiam. Simile enim simili sociari quid mirum? 2. Sed quod res

toto genere différentes, quales sunt anima humana & corpus humanum,

ilia naturae intellectualis, haec materialis, inter se conjungantur ad unum totum,

quod Hominem vocamus componendum, id mihi non videtur in ipsarum rerum

natura, sed in sola Dei volúntate & beneplacito, causam habere. Ivi, 752. 4. Nam

anima nostra quatenus actus est, agit in corpus, imperat motum membro-

rum & dirigit; sed quatenus impurus actus est, patitur vicissim a corpore &

varias impressiones recipit, ita quidem, ut non sentiamus sive animadvertamus

ullum subjectum dari, quod in animam nostram magis immediate agat quam

corpus cui juncta est, Passion. art. 2. 5. Atque in his actionibus et passionibus

mutuis & reciprocis mihi videtur consistere nexus ille qui est inter animam

nostram & corpus, quem cum reciproco motu quodammodo comparare pos-

sumus, nam genus actionis & passionis vulgo motum, quem alii actum vocant,

faciunt. Ibid. Nulla autem hic est natura, nulla necessitas, nulla etiam naturalis

inclinatio ac propensio qua anima corpus et hoc vicissim animam ap-

petat, quas necessitates Athei et propensiones Peripatetici gratis confixerunt. Etiamsi

enim mens humana et corpore quodammodo induta amare compedes illas,

et dissolutionem suam a corpore magnopere fovere videatur, tamen hoc aliud

est et plerumque ex vitio, ut in Ethicis ostenditur. Geul., Mtph., 235. Enim vero

nihil repugnat, qualitatem aliquam moralem, quaeque adeo impositioni suam de-

beat originem, in homine saltem mediate producere effectum physicum; quippe cum

anima, corpori coniunctissima, dum ista moralia adprehendit, iisdemque

afficitur, eo ipso quoque motum parti alicui corporis possit imprimere. Puf.

,
J.N., I, 32. Cum autem ex duabus homo constet, partibus anima & cor-

pore, quarum illa actionum homini propriarum origo & principium est, hoc

instrumenti vicem obit, illius cura & cultura merito primas sibi partes vindicat.

Ivi, 226. Huic opinioni non parum favet Cartesius. Nam statuit Animam, seu

Mentem unitam praecipue esse cuidam parti cerebri, glandulae scilicet pineali dictae,

cujus ope Mens motus omnes, qui in corpore excitantur, & objecta externa

sentit, quamque Mens eo solo quod vult, varie movere potest. Spin., Eth., 278.

In Homine, Anima cum corpore est conjuncta, intimumque inter haec

duo datur commercium, cujus hicce est effectus; ’s Grav., I.Ph., 42. Veteres, ut

hoc obiter dicam, tria in animo consideranda esse putabant, 1. animae ipsius

substantiam, 2. tenue corpusculum, quo perpetuo circumdatur, 3. & corpus

hoc crassius, aut ea hujus corporis pars, quae praecipua ejus sedes est. Genov.,

E.M., III, 7. Pergamus nunc ad systema Malebranchianum. In hoc systemate

commercium inter mentem & corpus explicatur ope modificationum harmo-

nicarum mentis & corporis, quae immediate a Deo producuntur ex sua ge-

19

nerali voluntate, & secundum aeternas & immutabiles leges. Scilicet Deus cor-

poris gratia perceptiones quasdam & voluntates in mente producit, quae im-

pressionibus in corpore factis, corporisque modificationibus respondeant: & in

gratiam animae quosdam motus in corpore excitât, quia anima hos

& non alios vult. Quamobrem nec anima influit ullo modo in corpus,

nec corpus in animam: nullum reale sed apparens tantum inter duas

hasce substantias intercedit commercium. Tantum cogitationes & voluntates ani-

mae causae sunt occasionales motionum corporis: ut motiones corporis

causae occasionales cogitationum & voluntatum animi. Praeterea nulla est in cor-

pore anima aut sensitiva, aut vegetativa: ejus omnia phaenomena aut motus

sunt, aut corpori non recte tribuuntur. Ivi, 184-85. Quum autem influxus

substantiae corporeae & incorporeae videretur sine ulla ratione sufficiente positus,

quod neque in corpore esse ulla possit ratio sufficiens actionum animae,

nec in anima motionum corporis, everteretque quantitatem virium peren-

nium, quam statam & immutabilem is [Bilfingerus] habebat: systema vero male-

branchianum vires substantiarum essentiales funditus evelleret: una ei harmonía

praestabilita superfuit, qua mentis & corporis unionem explicaret. Ivi, 192.

quum communis omnium hominum sensus sit, animam imperium in corpus

habere, in id influere, vi & volúntate moderati. Ivi, 195. In hoc systemate, inquit

Leibnitius, corpora agunt ac si per impossibile nullae darentur animae:

animae agunt, ac si corpora nulla darentur: & ambo agunt ac si unum

influeret in alterum. Ivi, 201. Anima [...] non propterea cum corpore

est in commercio quia in certo ipsius loco detinetur, sed tribuitur ipsi locus in uni-

verso determinatus ideo, quia cum corpore quodam est in mutuo commercio,

quo soluto omnis ipsius in spatio positus tollitur. Kant, Diss., 419. (v. anche V:

Desc., Mdt., 27; VIII: Genov., E.M., III, 83, 133, 140, 164-65, 175, 175; XII:

Bac., A.S., 586; V Obj., 263; Desc., P.Ph., 315-16; Spin., Eth., 117; Genov.,

El. art. log., 45-6).

II. A. → b r u t u m , belua, animans. Nam de Animae Ratio-

nalis generatione primitiva ita ait Scriptura, formavit hominem de limo terrae, et

spiravit in faciem ejus spiraculum vitae. At generatio Animae Irrationalis,

sive Brutorum, facta est per verba illa, Producat aqua; Producat terra; haec

autem Anima (qualis est in homine) Animae Rationali Organum tantum

est, atque originem habet et ipsa quoque, quemadmodum in brutis, e limo

terrae. Bac., A.S., 604. Plurimae enim et maximae sunt Animae Humanae

praecellentiae supra animas brutorum, etiam philosophantibus secundum

sensum manifestae. Ivi, 605. Itaque nobis non nimium placet confusa illa et pro-

miscua philosophorum de Animae Functionibus tractatio; ac si Anima

Humana gradu potius quam specie discriminata esset ab anima brutorum,

non aliter quam si sol inter astra, aut aurum inter metalla. Ibid. Considerans Py-

thagoras omnes operationes homini convenientes belluis quoque convenire,

sensum, memoriam, discursum & intelligentiam ex preiactis exemplis in eis argu-

mentando, incidit in opinionem, quod humanae animae ex corporibus nostris

solutae in brutorum nascentium migrarent corpora, et ex eis in nostra pro

20

meritis vitae, ut iustitia eum monebat. Camp., S.R., 86. cum S. August. de cur.

pro mort, affirmat nullum inesse cadaveribus sensum, intelligitur de sensu humano,

& vivi spiritus, & animae, quam gentiles etiam ad comedendum in sepul-

tura redire, vel oberrare putabant, unde epulas sepulcretis apponebant: Non autem

de sensu obtuso materiali & communi, quam ipse quoque in aëre agnovit, ut dic-

tum est: imo in lib. imperf. super Gen. docet quod in tota materia rerum est lux

sensitiva, ex qua fiunt animae brutorum. Et in Gen. 5. cap. 8. ponit

praeseminatam vim in cunctis elementis, unde fiunt animae brutorum.

& in cap. 14. lib. 3. ex cadaveribus fieri animas vermium, docet, quoniam est

vis illa animastica, idemque dicit. S. Bona, dixisse Aug. quod Arist. 5. quodammodo

omnia animae esse piena. Ivi, 174. Probandum simul animae bruto-

rum esse incorporeas, videlicet quae cogitent, seu, praeter functiones sensuum

externorum, aliquid interne, non vigilando modo, sed somniando etiam, cogno-

scant. V Obj., 262. Tantumque abest ut credamus omnes illarum [beluarum]

operationes, absque sensu, vita & anima, ope Mechanicae posse satis explicari,

quin illud & ἀδύνατον & risu dignum quolibet pignore certare velimus. VI Obj.,

414. Ac, ne putes haec a me jactari gratis, quammulti sunt, iique graves Philoso-

phi, qui bruta velint cogitare, adeoque qui putent cogitationem, non quidem

esse communem cujuslibet corporis, sed animae extensae, qualis est in b r u -

t i s , adeoque non esse propriam quarto modo mentis & rei spiritualis. VII Obj.,

490. Similes consequentiae sunt quas nectunt iidem malevoli, cum animam

& vitam mutis animantibus & plantis, formam aliis corporibus inanimatis

a Cartesio denegari contendunt, eo quod haec talia non judicet a materia seu cor-

poreitate, aut a figuris & motibus & sitibus ac nexibus partium realiter esse diversa.

Claub., C.D., 671. Porro Cartesius non dicit se ex mente vulgi loqui, non autem

sua, dum b r u t i s vitam tribuit; sed ait, se id non denegare b r u t i s , quod

vulgo termino vitae exprimitur (opponentes enim amplius quid imaginabantur)

adeo ut tota quaestio eo redeat, quid vulgus intelligat per vitam, non autem, an

Cartesius neget vitam. Animam corpoream & sensum organicum nuncupando

satis indicat, quid per haec intelligatur in b r u t i s . Ivi, 742. Brutorum

animam, quidquid illa sit, inter principia universi activa referendam esse, non

est quod dubitemus: esse enim oportet activum aliquod & perciens, natura irre-

quietum, quodcumque actiones brutorum edit. Genov., E.M., III, 378.

Inertia & soliditas qualitates corporum sunt genericae: ea in re consentientes ha-

bemus philosophos omnes: ergo si brutorum animae sint corpora ejus

generis, qualia sensuum tactu cognoscimus, inertes erunt & solidae: sunt autem

nec inertes nec solidae: Ivi, 399. Praeterea, si brutorum animae sunt

corporeae, earum perceptiones nihil aliud erunt, quam internae partium motiones;

quum autem quodumque est corporeum divisibile sit in indefinitas partes, sequitur

in qualibet perceptione fieri in anima bruti motiones innumerabilium par-

tium. Ivi, 401. Minime igitur dubitandum videtur brutorum animas

esse incorpóreas. Sed illud video mihi opponi, nihil repugnare, ut Deus corpori

cognitionem & sensum largiatur. Ivi, 402. Quod pertinet ad ultimum, responde-

mus brutorum animas nec abstractarum rerum notiones ullas habere,

nec leges sentire, tantum abest ut possint actiones ad legem conformare, quae mo-

21

ralis est bonitas. Sunt enim eae inferioris ordinis substantiae, & a natura anima-

rum rationalium longe distantes. Ivi, 404. Nunc autem spiritus necne sint bru-

torum animae istae, non valde explicatu difficile existimo: tantum si quid

spiritus vocabulo significetur clarius exponant Cartesiani. Nam si hoc vocabulo

intelligunt, quodcumque activum est, & sese perciens, quae prima in hebraea,

graeca, latinaque lingua spiritus notio est, haud dubium spiritus sunt brutorum

animae [...]. Sin intelligunt substantiam intellectu & ratiocinio donatam, ne-

gabimus animas brutorum esse spiritus : sunt enim illae tam a corpori-

bus quam a mentibus humanis dissitae. Ivi, 407-8. Is [Leibnitius] mundi elementa,

ut in dissertatione de rerum genesi dicetur, esse voluit, substantias quasdam sim-

plicissimas, easque inextensas, quas monadas appellavit. Earum monadum quatuor

esse docet genera, activa omnia & sese percientia, I. earum est, ex quibus corpora

conflantur: eae vi tantum activa motrice, quam formam substantialem vocat, sunt

praeditae: alterum genus est eorum, quae mundum sibi repraesentant clare, sed

confuse: ex his esse docet animas brutorum; 3. genus est earum mona-

dum, quae mundum clare & distincte repraesentant, quales animae sunt hu-

manae. Quartum tandem est divina monas, quae sibi simultanee, clare, & distincte

omnia possibilia repraesentat. Ivi, 411. (V. anche IV: Genov., E.M., III, 1; XV:

Camp., S.R., 49; XIX: Bac., A.S., 606-7).

III. Α. → mundus, terra, universus, mundanus. Hae aliae-

que alibi positae radones ostendunt, res a se agere. Animam vero mundi,

aut naturam communem rebus consulere, discendo a Deo: sed ad particulares actus

particulares causas agentes requiri; ut calor vere calefaciat, & non Deus in illo,

sed cum illo. Camp., S.R., 12. Ponentibus animam mundi, dico, singulas

res naturales propriis actionibus sufficere: Cum omnis natura sit ars divina; & tan-

quam Dei instrumentum potest omnia operari prestantissime absque mundi

anima. At num haec existat anima in mundo, sicut in homine superior

Anima quoque inest, in Metaphysic. disputatum est. Ivi, 99. si hominis Re-

gimini non sufficit spiritus corporeus, sed insuper mentem immortalem in eo in-

venimus; multo convenientius erit, mundum nobilissimum Entium, prolem

summi boni optimum pulcherrimunque, non modo naturas sentientes partium sua-

rum in se continere, sed & animam excellentissimam quocumque Angelo prae-

stantiorem, quae totius curam gerat. S. August, in Lib. Imperfecto super Gen.

& S. Basilius in Hexam. & S. Greg. Nyss. sentiunt, comprobantque hanc mun-

do inesse mentem. [...] Ego vero, inquam, hanc animam esse naturam com-

munem, artemque universalem a Deo creatam, totique infusam. Ivi, 114. Mun-

dus [...] totus est sensus, vita, anima, corpus, statua Dei altissimi, ad ipsius

condita gloriam, in Potestate, Sapientia & Amore. Ivi, 228. non tamen animantur

animalia animatione beatae animae mundi, sed quodlibet propria, ut ver-

mes in nobis, qui rationales non sunt; uti nos. Ibid. Quemadmodum vero, qui

Melodo suaviter canenti auscultat, is laetitia frontis, voce, plausu manuum pedum-

ve, ad Melodiae mensuram attemperato, testatur, se quod est in melodia harmoni-

cum, percipere et approbare: non aliter Natura sublunaris commotione insigni et

evidenti viscerum Telluris, ad illos potissimum dies, quibus Errantia sidera radijs

22

suis harmonice configurantur in Terris, testatur de eo, quod jam praemi-

simus; se scilicet non minus instinctu quodam naturali valere ad percipiendum pro-

portiones angulorum harmonicas, quam pollet facultate naturali, vitalis nostrae

simili, ad corpus Telluris, officinasque subterraneas in montanis, certis Harmonia-

rum temporibus calefaciendas exagitandasque; ut illae magnam vaporum nebula-

rumque copiam exhalent, ex qua, per Antiperistases frigoris superni, omnis generis

meteora conformantur. In Terrae enim corpore ponenda est haec anima:

quia nec anguli harmonici radiorum in ulla alia parte mundi, quam in Terra

existunt, et opera Naturae, quae ad configurationes radiorum sequuntur, ex Ter-

rae visceribus, montiumque cavernis ortum trahunt. Kep., H.M., 237. Deinde

praecipua anima in quam hae radiationum Harmoniae influunt, est illa philo-

sophis dicta Natura sublunaris, per totum Telluris, alumnae nostrae, corpus dif-

fusa, inque ejus aliqua certa parte non aliter quam anima humana in corde, ra-

dicata; ex quo ceu foco, fonte, vel penetrali, per speciem sui exit in circumfusum

Terris Oceanum et superfusum utrisque Aerem. Ibid. Si nulla esset in Ter-

ra Anima, quam dicimus Naturam sublunarem; planetae ipsi neque per se,

neque per commodum aspectum quicquam in Τ e r r a m possent. Ivi, 241. Esse

aliquam totius universi Animam, praefectam motibus astrorum, gene-

ration! elementorum, conservationi animantum et stirpium, denique sympathiae

superiorum inferiorumque mutuae, Timaeus Locrensis ex Pythagoricis placitis

apud Platonem defendit; Proclus vero, cum alias, tum praesertim verbis in cap. I.

hujus libri IV. transcriptis, stabilivit. Ivi, 265. Et primum quidem de Anima

totius universi etsi non repugno; nihil tamen hoc libro IV. dicam: Videtur

enim (si est talis aliqua) in centro Mundi, quod mihi Sol est, residere, indeque

in omnem ejus amplitudinem commercio radiorum lucis, qui sint loco Spirituum

in corpore animali, propagati. Ibid. erit igitur anima ista, non in superficie

tantummodo telluris, sed intus etiam in cavernis subterraneis, in meatibus montium;

denique Terrae globus tale corpus erit, quale est alicujus animalis: quodque

animali est sua Anima, hoc erit Telluri haec, quam quaerimus, Natura sublu-

naris, quae ad praesentiam aspectuum movet tempestates. Ivi, 268. videbam ple-

raque omnia, quae ex corpore animantis provenientia, testantur animam in

illo inesse, provenire etiam ex Telluris corpore. Ut enim corpus in cutis superficie

pilos, sic terra plantas arboresque profert; inque ijs ibi pediculi, hic erucae,

cicadae, variaque insecta et monstra marina nascuntur. Ivi, 269. Ut scia-

mus autem quem cultum Dei assignet ratio naturalis incipiamus ab attributis;

ubi imprimis manifestum est attribuendam ei esse existentiam. Voluntas enim ho-

norandi eum, quem non putamus esse, nulla esse potest. Deinde, philosophos, qui

ipsum mundum vel mundi animam id est partem, dixerunt esse Deum,

indigne de Deo loquutos esse. Hobb., Cv., 340. Ex quo necessario fluit, ius dari,

quod hominibus ac brutis sit commune. Quae sententia fortasse profluxit ex dog-

mate ilio, nonnullis antiquorum celebrato, de anima universi, cuius re-

liquae animae sint quaedam ἀποσπασματία seu particulae, quae in se eiusdem

naturae, diversas edant operationes, prout in diversum corpus inciderint, orga-

naque vires suas exserendi sortitae fuerint. Puf., J.N., I, 175. Nam idem plane

est atque investigare, existat ne in nobis vis activa cogitationum nostrarum, quae

23

nostri propria sit, an cogitationes in nobis a Deo, aut anima mundi, aut

ab externa alia causa, tanquam motus in lapide, producantur. Genov., E.M., I,

31. Plato animam mundanam induxit, quam virtutem genitricem vocat

Apulejus, eamque servire voluit Deo fabricatori. Ivi, 33. Inde sunt illa, Pythagorae

Numeri & Metempsycosis; Ideae Platonis aeternae ante res omnes. Aristotelis

Materia unica immensa & simplex; & antipathiae Scholarum ac sympathiae; intel-

lectus Arabum universalis; Anima mundana & rerum omnium sensus &

perceptio Campanellae nostri, Fluddi, Cudworthi; Ivi, 79. Totum itaque substan-

tiarum est totum contingentium, et m u n d u s , per suam essentiam, meris con-

stat contingentibus. Praeterea nulla substantia necessaria est in nexu cum mun-

d o, nisi ut causa cum causato, ideoque non ut pars cum complementis suis ad

totum (quia nexus compartium est mutuae dependentiae, quae in ens necessarium

non cadit). Causa itaque mundi est ens extramundanum, adeoque non est ani-

ma mundi, nec praesentia ipsius in mundo est localis, sed virtualis. Kant,

Diss., 408.

IV. A. → spiritus. Et quidem animam esse calidum s p i r i t u m

corporeum, tenuem, mobilem, aptum pati, ac sentire subito, sicut aër, in 2. lib.

declarabimus, & in defens. ostenditur. Ergo non est pura potentia, ut materia,

sicut Arist. videtur, sed res tenuis, patibilisque ab omni re dissimili, non autem a

prorsus simili. Camp., S.R., 9. Anima [...] est ipse spiritus tenuis & ca-

lidus ingeneratus in humore intra crassam molem, unde egredi prohibitus ipsam

effingit, formatque ad usus permanentiae vitaeque communis: Ivi, 35. Nativitas,

mors, passiones, operationesque animalis omnes declarant, animam esse ca-

lidum, tenuem s p i r i t u m , aptum quavis passione affici, & sentire, & corporis

molem vectare: Proptereaque dicitur anima, quod animet agitetque impetu,

quorsum accurrit collectas. Ivi, 36. Cum homo laboraverit, languescit, quoniam

paucos habet spiritus, eo quod a labore attenuati exhalarint multi in aërem:

ideoque manducando aut odorando quippiam statim vivificatur. Ergo anima

spiritus est; quae vapore nutritur reficiturque & augetur. Ivi, 40. Videmus

etiam pulsus ac thoracem moveri semper; reliquum vero corporis tunc modo, cum

animali placet. Oportet ergo asserere ipsum compositum esse ex re, quae semper

movetur, & ex re immobili: quae tamen movetur a re mobili, cum illi placet. Illa

ergo vult, ergo illa sentit, ergo illa est a n i m a ; ergo anima est spiritus

mobilis, tenuis, calidus. Ivi, 42. Iuvenis Smyrnensis, cui apertum fuisse cerebrum,

refert Galen. & mortuum non fuisse, ostendit cerebri temperiem non esse ani-

mam, sed ipsum spiritum, qui se abdiderat in cerebello, & spina. Non

autem exhalaverat (ut Galen. putat) posteaque reversus est in domum a medico

reconcinnatam. Ivi, 45. Sed ait [Aristoteles], anima non est materia, neque

compositum; Ergo est forma. Nos autem respondemus esse agentem causam in-

terclusam & intra operantem in corpore. Et quidem spiritum dicimus com-

positum ex calore & materia tenuissima. Ivi, 72. Nunc assero aliam a spiritu

inesse homini animam a Deo immissam, totque operationes excellentissimas

edere spiritum ab ea perfectum, aptioremque factum ad influxus divinos,

Ivi, 97. Anima [...] quam Deus immittit nobis, mens nuncupatur, quam vero

24

cum bestiis communem habemus, spiritus. Unde Apostolus ait; Si spiritus

orat, caro orat, mens autem supervacua est. Ivi, 109. Omnibus quidem hominibus

inest anima a Deo immissa. Sed alij ita rudes sunt, quod bestiae apparent, alij

vero ita sapientes quod Dij; ergo id procedit ex temperamento spiritus, ut

in 2. lib. dictum est; Ivi, 203. Significato deinde per rwḥ jhwk. Dei Spiritum,

ipsa hominis mens, sicuti in Job. cap. 27. ver. 3., wrwḥ ’ln b’py* Spiritus Dei in

naso meo, alludens ad id, quod habetur in Genesi, nempe, quod Deus flavit ani-

mam vitae in naso hominis. Spin., T.T.P., 25. Est vero Pneumatologia ea disciplina,

quae de spiritibus περὶ τῶν πνευματῶν agit. At πνεύματα seu Spiritus

Christianis Philosophie dicuntur, Animae humanae, Angeli, Deus: nam de

brutorum animabus anceps disceptatio est. Genov., E.M., III, 1. Veteres

nempe illi Patres duo in anima distinguebant humana Animam, & Spi-

ritum, quod & Graeci quidam fecere philosophi. Priorem corpoream & mor-

talem, posteriorem incorporeum & immortalem habebant. Ivi, 114. Altera Me-

taphysicae pars est Pneumatologia. Ea disserit de Spiritibus. Spiritus

autem nomine intelligimus animas humanas, & Angelos, cum bonos, tum

etiam malos. Itaque haec pars in duas alias distribui posset, Psychologiam, & Daemo-

nologiam, quarum illa de a n i m i s humanis, haec de Daemonibus, idest bonis

& malis Angelis agat. Id., El. art. log., 157. (v. anche II: Genov., E.M., III, 407-

8; XI: Camp., S.R., 45; XVI: Camp., S.R., 166; XIX: Bac., A.S., 606-7).

V. A. → cogito, sensatio, idea, notitia, impressio,

perceptio. Individua sola sensum percellunt, qui intellectus janua est. Indi-

viduorum eorum imagines, sive impresssiones a sensu exceptae, figuntur

in memoria, atque abeunt in eam a principio tanquam integrae, eodem quo oc-

currunt modo. Eas postea recolit et ruminat anima humana. Bac., A.S., 494.

Qua ratione interea Memoria est actus conformationis Facultatis memorativae

cum objecto aliquo crasso & corporeo, morte tolli posse videtur; sunt enim ca-

duca objecta hujusmodi, & interitui obnoxia. Quae tamen ab ipsa Anima sive

Mente imprimuntur notitiae, in aeternum manere videntur. Herb., Vrt.,

157. Jam autem habes Lector Veritatis systema pulcherrimum, e sapientia, sive

providentia rerum communi desumptum; cujus ad amussim sententia Divina expli-

canda venit, quae totam animam, id est totam Notitiarum Communium

seriem probe dispositam; totum cor, i.e. totos Sensus Noeticos & Divinos internos,

totas vires, id est, totos Affectus Corporeos cultui divino vendicat, quin et proxi-

mum tuum sicut teipsum diligi jubet. Ivi, 206. Occurrebat praeterea me nutriri,

incedere, sentire, & cogitare: quas quidem actiones ad animam refe-

rebam. Sed quid esset haec anima, vel non advertebam, vel exiguum nescio

quid imaginabar, instar venti, vel ignis, vel aetheris, quod crassioribus mei partibus

esset infusum. Desc., Mdt., 26. Possumne affirmare me habere vel minimum quid

ex iis omnibus, quae jam dixi ad naturam corporis pertinere? Attendo, cogito,

revolvo, nihil occurit; fatigor eadem frustra repetere. Quid vero ex iis quae a n i -

25

m a e tribuebam? Nutriri vel incedere? Quandoquidem jam corpus non habeo,

haec quoque nihil sunt nisi figmenta. Sentire? Nempe etiam hoc non fit sine cor-

pore, & permulta sentire visus sum in somnis quae deinde animadverti me non

sensisse. Cogitare? Hic invenio. Ibid. Anima igitur nostra ex his positive

explicatur, quod sit res intelligens, volens, affirmans, negans, &c. quae omnia ad

cogitationem referuntur, nam si intelligit cogitat, si vult c o g i t a t, &c.

negative, quod non sit res longa, lata, profunda, divisibilis in partes, non calida,

nec frigida, &c. Claub., C.D., 676. 18. Resp. Somni tempore saepe quidem ani-

mam nostram negligentius cogitare, non tamen ab omni cogitatione ces-

sare, ea fere ratione, qua in Physicis docetur, nullam prorsus mundi partem omnis

omnino motus unquam esse expertem, quamvis ob tardiorem vel insensibilem motum

quiescere nonnullae dicantur, & videantur omni motu destitutae. 19. Quod vero

dormientium hominum animae nihil cogitent, refutatur insomniis, imo

quandoque eas diligentius cogitare, quam vigilantium solent, ex eo probatur, quod

multi inter dormiendum nova quaedam inveniant atque addiscant, ut mane sur-

gentes quomodo didicerint ipsi nequeant recordari. Ivi, 680. Hoc scilicet dicunt,

animam posse sentire, & multis modis percipere non se ipsam, neque res, quae

existunt, sed tantum ea, quae nec in se, nec ullibi sunt, hoc est, animam posse

sola sua vi creare sensationes, aut ideas, quae non sunt rerum; adeo

ut ex parte eam, tanquam Deum, considerent. Spin., I.E., 23. Dubitatio itaque

in anima nulla datur per rem ipsam, de qua dubitatur, hoc est, si tantum unica

sit idea in anima, sive ea sit vera, sive falsa, nulla dabitur dubitatio, neque

etiam certitudo: sed tantum talis sensatio. Ivi, 29. Quid ergo erit memoria?

Nihil aliud, quam sensatio impressionum cerebri, simul cum cogitatione ad

determinatam durationem sensationis; quod etiam ostendit reminiscentia.

Nam ibi anima cogitat de illa sensatione; sed non sub continua

duratione; & sic idea istius sensationis non est ipsa duratio sensa-

tionis, id est, ipsa memoria. Ivi, 31. Quamvis itaque unumquodque indivi-

duum sua, qua constat natura, contentum vivat, eaque gaudeat, vita tamen illa, qua

unumquodque est contentum, & gaudium nihil aliud est, quam idea, seu anima

ejusdem individui, atque adeo gaudium unius a gaudio alterius tantum natura discre-

pat, quantum essentia unius ab essentia alterius differt. Id., Eth., 187. Quidquid

ea de re sit, quum non sit hic ejus disputandi locus, id certum est & exploratum,

nos plurimorum esse conscios, idest nos cogitare, seu plurimas res percipere,

& distinguere, de iis judicare & ratiocinari, causas, fines, & relationes perspicere,

earum antecedentia & consequentia intelligere: est igitur in nobis omnium harum

operationum, modorumque c o g i t a n d i principium aliquod activum, seu ef-

ficiens. Id vero est, quod mentem, animam, animum appellamus; quam qui

negat, is etiam se intelligere, & sentire neget necesse est. Gen., El. art. log., 36.

id etiam addo quod pauci recentiorum dogmaticorum forte concedant, inesse iam

ipsis sensitivis et confusis animae perceptionibus nonnihil completae

tamen certitudinis et conscientiae vera quaedam ab omnibus falsis distinguendi

sufficientiam. Baum., Aesth., 286. (v. anche I: Claub., C.D., 676, 752; IX: V Obj.,

263-64; Desc., V Rsp., 356, 356).

26

VI. Α. → deus. Etenim cum Substantia Animae in creatione sua non

fuerit extracta aut deducta ex massa coeli et terrae, sed immediate inspirata a D e o ;

cumque leges coeli et terrae sint propria subjecta philosophiae, quomodo possit

cognitio de Substantia Animae Rationalis ex philosophia peti et haberi? Qui-

nimo ab eadem inspiratione divina hauriatur, a qua Substantia Animae primo

emanavit. Bac., A.S., 605-6. Semper existimavi duas quaestiones, de Deo &

de Anima, praecipuas esse ex iis quae Philosophiae potius quam Theologiae

ope sunt demonstrandae: nam quamvis nobis fidelibus animam humanam cum

corpore non interire, D e u m q u e existere, fide credere sufficiat, certe infideli-

bus nulla religio, nec fere etiam ulla moralis virtus, videtur posse persuaderi, nisi

prius illis ista duo ratione naturali probentur. Desc., Mdt., 26. Sed si de absoluta

D e i potestate quaeratur, an forte decreverit ut humanae animae iisdem tem-

poribus esse desinant, quibus corpora quae illis adjunxit destruuntur, solius est

Dei respondere. Id., II Rsp., 154. Igitur si ex sola mente sive anima mea,

probe inspecta & explorata, D e u m existere possim demonstrare, quid ni faciam,

praesertim in principio Philosophiae, ubi aliud nihil est mihi perspectum ex quo

argumenta petam: ubi enim plures aliae res perceptae & cognitae fuerint, plura

quoque pro Deo argumenta proferri possunt. Claub., C.D., 598. Atqui ani-

mam nostram proxime atque immediate a D e o esse & conservari ostendemus.

Ibid. Demonstratum est hac Exercitatione, animam hominis aliquam habere

cogitationem de Deo, etiam ejus, qui dubitat de omnibus rebus atque etiam de

Deo. Ivi, 605. Ut autem existentiam Dei ex animae meae existentia con-

tinuata demonstrem, suppono primum, animae meae durationem aliquam sive

perseverantiam in existendo competere, quoniam non solum novi me existere, dum

cogito, verum etiam cogitatione recordor, me paulo ante extitisse: atque hoc ipsum

porro existere nihil aliud est quam durare. Ivi, 636. 1. Conclusio quarta: Causa

illa quae animam meam singulis momentis conservat, solus Deus est, ens

independens & summe perfectum, ipsum nulla causa conservante indigens. 2. Pro-

batur hunc in modum: Illud ens quod animam meam conservat, debet habere

non modo eandem perfectionem quam habet anima mea, sed multo etiam majo-

rem: Eandem, quia causa non potest imperfectior esse suo effecto; Majorem, quia

anima mea non habet vim aliam animam conservandi, ut vidimus. Ivi,

640. Si propter absentiam talis vel talis compositionis res illico tam simplex consti-

tuatur quam est ipse Deus; tum Angeli animaeque nostrae simplicitate

Deo pares erunt, vel ideo, quia non componuntur ex partibus integrantibus

uti res omnes corporeae. Ivi, 660. Quinto, Philosophia docet, imo ipsa experientia

& propria conscientia nostra contestatur, mentem nostram non habere sibi res

omnes semper praesentes, non habere suas sibi cogitationes semper praesto, unde

Germanorum proverbium: Ein mensch hat seine gedanken nit allezeit by einander.

Et hoc ipsum est quod Scholastici designant, quando animam nostram actum

impurum & imperfectum appellant, cum Deus e contrario sit actus purissimus

& perfectissimus, in quo nihil potest esse, quin simul actu & revera jam sit. Ivi,

661. 25. Quaeris, quomodo ergo differt anima nostra a Deo, si adeo si-

milis? Respondeo, differre sane in multis; nam I. anima nostra nunquam simul

& semel cogitat omnia quae potest divisis cogitare vicibus: mens autem divina

27

non tantum ea omnia quae nos divisis vicibus cogitare possumus, sed absolute &

simpliciter omnia cogitabilia uno eodemque perpetuo actu cogitat. [...] 27. Tum

anima nostra nunc laeta nunc tristia agitat, nunc dulcibus cogitationibus pa-

scitur, nunc amaris turbatur: divinus intellectus laetissime semper perfectissimeque

cogitat, gaudio & jucunditate fruens ineffabili. Ivi, 680-81. Nec vero ab omni

similitudine abhorret creatam esse a Deo animam, id est substantiam quam-

dam activam, quae dum organica quaedam corpora, qualia brutorum sunt, permeat,

sensum in iis & perceptionem pariat, quaeque statis quibusdam legibus, quas igno-

ramus, in natura agat, ejus vires omnes, motiones, vitam producat, magna aequa-

bilique perennitate. Genov. E.M., III, 416. contendit [N. Malebranchius] omnia

nos in Deo, qui animae nostrae instar οὐσίως (essentialiter, & substan-

tialiter) unitus sit, videre, itaque patentissimam Fanatismo & Enthusiasmo viam

aperuit. Id., El. art. log, 27.

VII. A. → immortalitas, immortalis, mortalis. Item si

quilibet homo, animam habet propriam, & immortalem, oportet esse

infinitas animas Aristoteli mundum aeternanti. At quo vadunt post mortem,

cum Aristoteles neget infernum & Paradisum? vel oportet eas de corpore in corpus

migrare, quod reprobat Aristoteles contra Pythagoram. Camp., S.R., 82. Plato

ludum Deorum hominem esse, animamque immortalem esse, non ob

Aristotelis ineptas rationes, sed ob alias doctiores, & assentitur Pythagorae &

Timaeo conterraneis nostris, in transmigratione animarum post decem mille

annos. Eandem opinionem Esseni sectad sunt, & Pharisaei multi, proptereaque

putarunt Iesum esse vel Ioannem, vel Heliam, vel Hieremiam; & odierno tempore

Bracmani plerique & Cataini consentiunt transmigrationi. Id., S.R., 86. Haut

mirum interea, aliqui si mortalem velint a n i m a m ; de illa enim animae

parte qua usi sunt, intelligendum est (Sensibus nimirum Corporeis) qui ea ratione

morti sunt obnoxii, qua nostri esse desierunt; sed de hiis suo loco. Satis fuerit

Animae immortalitatem ex ipso sensu interno (modo non obstruantur

facultates) dictari posse. Herb., Vrt., 46. A quibus ineptis argutationibus in media

fere morte non abstinuit misellus ille Sophista Caesar Vaninus, qui ad vivicom-

burium adductus ob voces atheas & blasfemas, & a Sacerdote monitus ut resipi-

sceret, & Deum tota anima amaret, continuo sic argutatur. Si tota sit anima

habet partes, si partes habet potest discerpi, si discerpi potest est mortalis:

Satis stolide profecto ac insulse. More, E.M., 152. Animae quoque immor-

talitas e superioribus confirmatur: Quis enim Deo eripiat, quod ab eo solo te-

netur? Quis destruat quod solus ipse servat? Haec tota scilicet est illa incorrupti-

bilitas atque immortalitas, quae animae nostrae competit, quatenus

talis est naturae, ut a nulla creata vi destrui queat. Claub., C.D., 642. Quod si

ergo nullae rationes queant inveniri, ut revera non posse infra amplius patebit,

quae demonstrent, animam nostram unquam esse desinere, non res velut in

suspenso relinquitur; sed merito statuitur eam semper permanere, hoc est, immor-

talem esse, eique tanta cum certitudine interitum Philosophus abjudicat, quanta

cum ratione nulli rei sine causa existentiam adjudicat. Ivi, 677. 8. Nemo enim

ignorare queat Deum rerum omnium opificem esse summe sapientem, summe bo-

28

num, summe constantem: nemo etiam negare queat Animam humanam tanti

opificis opus esse pulcherrimum, & imaginem opificis operi huic impressam: nemo

denique negare queat, a sapiente eodemque bono & constante artifice alienum

esse, pulchrum opus facere, & postea iterum destruere. 9. Itaque haec Dei con-

stantia & immutabilitas, cum infinita sapientia & bonitate conjuncta, nobis sufficit

ad animam nostram immortalem pronunciandam, nisi manifesta expe-

rientia aut revelatio clara doceat eam mori: tum enim rationem Deus diligenter

petenti & investigandi detexisset, hanc animae mortem cum ejus infinita bo-

nitate, constantia & sapientia conciliandi. 10. Cum vero nulla talis ratio nobis

quantumvis attentis detecta sit, cumque experientia non probet animam mori,

revelatio autem divina insuper de ejus immortalitate nos ambigere vetet,

nihil est quod amplius in hac quaestione valde desideremus. 11. Et quamvis hoc

modo immortalitatem animae humanae, posita & considerata Dei

sapientia, bonitate & constantia, attribuamus; si tamen animam per se specte-

mus, infidas ire non possumus, quin talis sit naturae, ut quovis momento in nihilum

possit relabi, si nempe Deo lubeat manum conservantem subtrahere. Ibid. 10. Jam

enim supra ostendimus, ad corporis essentiam pertinere, quod sit res longa, lata,

profunda adeoque divisibilis in partes: anima vero nostra, corpori opposita, cum

non sit ullo modo extensa, nec partes extra partes habeat, necessario sequitur, omne

corpus natura sua esse mortale, animam vero ex natura sua esse immor-

talem. 11. Nam certe sublata causa mortalitatis (quae est compositio

ex partibus) tollitur ipse mortalitatis effectus (hoc est, dissolutio partium)

& quod non est colligatum ex pluribus, id nec potest in plura resolvi, compositio

quippe divisionis, conjunctio dissolutioni respondet. Ivi, 682. Maxima inde homini

dignatio, quod animam obtinet immortalem, lumine intellectus, fa-

cultate res diiudicandi & eligendi praeditam, & in plurimas artes solertissimam.

Puf., J.N., I, 145. Neque vero sequitur, nisi immortalitas animae

supponatur, collocandum hominis summum bonum in voluptate. Nam praeter-

quam quod in disciplina iuris naturalis, hoc modo adornata, immortalitas

animae non negatur, sed duntaxat ab eadem abstrahitur, voluptas illa corporis,

quae vulgo Epicuri summum bonum dicitur, ad conservationem, socialitatem, pacem,

& tranquillitatem generis humani non facit, sed potius eidem adversatur. Ivi, 211.

Prop. XXXV. Religio naturalis vera est, & sancta. D. Religio naturalis quam quod

ad theoreticam partem, tum quod ad practicam, nihil docet, nisi quod recta ratio

ab ipsa rerum natura informata omnibus hominibus praescribit. In theoretica enim

parte haec continentur praecipua. I. existere mentem quamdam aeternam [...] VII.

animam esse immortalem, adeoque superesse alteram vitam, in qua pos-

sit esse beata, vel misera. Genov., E.M., II, 132. (v. anche I: Bac., A.S., 585;

IV: Genov., E.M., III, 114; XVII: Claub., C.D., 676-77).

VIII. A. → forma. Turpiter sibi contradicentes qui materiam prope

nihil ponunt, nec quid, nec quale, nec quantum, omnique privant sensu, dicunt

e contra, formas essentiales accidentalesque de materiae gremio educi, a n i -

m a m q u e sensumque ex ea oriri, & non a causis agentibus. Nam dum elementa

privant sensu, ac simul ex eis animalia sentientia constitui cernunt, coguntur ex

29

materiae sinu virtute agentis animam producere. Camp., S.R., 33. Alterum

est, quaenam sit notio illius generis Actus? Graece habetur ejntelevceia quae apud

ipsum [Aristotelem] est forma, Anima, motus, Deus, quinta essentia.

Gass., Exrc., 125. Dices iterum hoc magis et minus accipiendum esse penes

eandem vel qualitatem vel substantiam, adeo ut intelligamus eundem calorem v.c.

cum sit vehementior, intendique dicitur, accipere magis, cum vero decrescit, et

remittitur, accipere minus. Quod idem tamen intelligi, dicique non possit de sub-

stantiali aliqua forma ut de Equina Anima. Verum id quoque intelligi, ac

dici qui nequeat? nonne ut calor aquae igni admotae initio est insensibilis, ac deinde

sensim augescit, donec evadat tandem maximus; eodem modo Anima equi

est initio debilissima, succedente vero tempore ita invalescit, ut robustissima tan-

dem sit? nonne et ut calor ille defervescente aqua lentescit, sic Anima quoque

ita senescente equo languescit? Attende quaeso, et videbis omnia esse paria: ut

proinde eadem Anima intelligi ac dici possit magis, minusque suscipere. Cre-

dere enim Animam aequalis semper esse perfectionis secundum se videtur

nimis ridiculum. Ivi, 353. Duplex autem est Vis Activa (quam cum nonnullis non

male Virtutem appelles), nempe ut primitiva, quae in omni substantia corporea per

se inest (cum corpus omnimode quiescens a rerum natura abhorrere arbitrer), aut

derivativa, quae primitivae velut limitatione, per corporum inter se conflictus re-

sultans, varie exercetur. Et primitiva quidem (quae nihil aliud est, quam ente-

levceia hJ prwvth) animae vel f ο r m a e substantiali respondet, sed vel ideo

non nisi ad generales causas pertinet, quae phaenomenis explicandis sufficere non

possunt. Leib., Spec. Dyn., 236. Anima nec ὕλη est & ὑποκείμενον subjectum,

nec totum compositum: sed μορφή & εἶδος, forma et Species, forma nempe

τῆs ὕλης materiae, non cujusvis, sed corporis organici, quum nemo dixerit ani-

mam aut in aëre, aut igne, aut aliis in rebus manifeste inanimis inesse. Genov.,

E.Al., III, 83. Postremo (quo etiam argumento pugnat L’Ametrie) anima,

ut Viennenses Patres definivere, est forma substantialis corporis: at constat ex

tota Aristotelis doctrina, nullam f o r m a m incorpoream excipi in materia posse :

nam forma substantialis est ultima subjecti perfectio: id scilicet vocabulum

ἐντελέχεια significat: perfectio autem corporis nequit esse ab incorporea substan-

tia. Ivi, 133. Vocabulum f o r m a e substantialis duplici cum notione accipi

potest; ut aut sit entelecheia corporis eo sensu, quo Peripateticorum vetus princeps

& Dicaearchus accepere; aut ut formis, quas vocant assistentes, opponatur.

Ex historia ejus synodi patet posteriori sensu acceptum, quo iis adversum iretur,

qui animas humanas non informantes formas, sed assistentes praedicare

occeperant. Ivi, 140. Peripatetici esse animam putant f o r m a m substan-

tialem corporis, quae totum permeet corpus, totam in toto corpore, totam in qua-

libet corporis parte, principium ut vitale, ita essentiale corporis, f o r m a m cor-

poreitatis & animalitatis corporis organici: adeoque reciprocum esse inter utriusque

substantiae operationes influxum, transmutarique cogitationes in corpore, motiones

in animo. Ivi, 164-65. Haec satis docent quid & veteres theologi & Patres viennen-

ses sibi voluerint, quum docuere animas esse formas substantiales: nempe

mentes humanas non obsidere humana corpora, velut quandoque daemones; sed

informare idest vitam eis dare. Ivi, 175. Purgetur igitur vetus opinio: animam

30

esse corporis f o r m a m substantialem dicamus: ab ea scilicet vitam esse & ener-

giam corporis. Illas vera vocabulorum suspiciones anima est forma cor-

poreitatis: dat esse corpori: unam efficit cum corpore substantiam: ex ea & corpore

fit unum magis unum, quam ex forma ignis & igne: entelechia corporis, seu

corporis actus primus; ac si quae sunt ejusmodi vitemus hoc aevi. Ibid. Primum

sententia haec Aristotelis, materiam primam unicam esse, immensam, immobilem,

ex ejus vero sinu & potentia mundanas omnes educi formas, etiam animas

hominum, quod rotunde docet Aristoteles, spinozismo mihi videtur similis: in

hoc enim eodem modo omnia omnibus modis ex aeternae substantiae sinu emanant.

Ivi, 404. (v. anche IV: Camp., S.R., 72).

IX. A. → mens. Quae autem agunt, in triplici differentia constituta esse

observare potes: Agunt enim objecta externa, & objectorum species etiam in me-

moria servatae (probatur ex sensu externo & interno) Agunt Principia quaedam in

humoribus insita (probatur ex sensu corporeo & crasso.) Agit etiam istis superius

principium quoddam, quod Mens in seipso, Anima in relatione sua ad corpus

vocatur, (probatur ex sensu persentiente & Divino). Herb., Vrt., 71. Substantia,

cui inest immediate cogitado, vocatur M e n s ; loquor autem hic de mente

potius quam de anima, quoniam animae nomen est aequivocum, & saepe

pro re corporea usurpatur. Desc., II Rsp., 161. Concludis: Sum igitur praecise

Res cogitans, id est Mens, sive animus, intellectus, ratio. Heic ergo agnosco

me hallucinatum. Existimabam enim me alloqui animam humanam, seu internum

illud principium, quo homo vivit sentit, loco movetur, intelligit; & alloquebar

tamen solam m e n t e m , quippe quae non modo corpus exuit, sed exuit quoque

animam ipsam. V Obj., 263. Sed nescio quo pacto oblitus id fueram, nisi

quia dubius remanseram, illudne principium, quo tam nos quam bruta vegetamur

atque sentimus, non velles dici animam, sed animam proprie esse nostram

m e n t e m : cum tamen illud principium dicatur proprie animare, mens nihil

aliud praestet, quam ut cogitemus, quod tu quidem fieri asseris. Utcumque id fuerit,

dicare jam Mens, atque esto Res cogitans praecise. Ivi, 263-64. Sic, quia forte

primi homines non distinxerunt in nobis illud principium quo nutrimur, crescimus,

& reliqua omnia nobiscum brutis communia sine ulla cogitatione peragimus, ab

eo quod cogitamus, utrumque unico animae nomine appellarunt; ac deinde

animadvertentes cogitationem a nutritione esse distinctam, id quod cogitat vocarunt

mentem, hancque animae praecipuam partem esse crediderunt. Desc.,

V Rsp., 356. Ego vero, animadvertens principium quo nutrimur toto genere

distingui ab eo quo cogitamus, dixi animae nomen, cum pro utroque sumitur,

esse aequivocum ; atque ut specialiter sumatur pro actu primo sive praecipua hominis

forma, intelligendum tantum esse de principio quo cogitamus, hocque nomine

mentis ut plurimum appellavi ad vitandam aequivocationem; mentem enim

non ut animae partem, sed ut totam illam animam quae cogitat considero.

Ibid. Cartesius, Sylvanus Regis, ac plerique alii hoc statuunt discrimen inter no-

tiones Mentis, & Animae, ut eadem substantia cogitans siquidem in se

ipsa spectetur, Mens dicatur; si prout corpus informat animatque, Anima.

Quam ego doctrinam in his Philosophis, qui nullum reale commercium inter men-

31

tem, & corpus esse opinantur, non possum non ridere. Sed & quidam veteres

Mentem ab Anima realiter velut duas res, atque, ut nunc loqui amamus,

duas substantias, distinxisse videntur, ut non pauci e recentibus Philosophis. Genov.,

E.M., III, 5-6. Quidam sunt Philosophi, qui animum, animam, & men-

tem distinguunt, Latini ipsi quamquam plerumque haec confunderent, tamen

quum exactius loqui volebant, animam vocabant vim, qua vivimus, seu potius

sanguinis motum vitalem & respirationem: animum vim, qua dolores, & volup-

tates sentimus, & in qua affectus gignuntur: mentem vero vim & facultatem

intelligendi. Id., El. art. log., 35. (v. anche I: Herb., Vrt., 72; Spin., Eth., 278;

IV: Camp., S.R., 109; Spin., T.T.P., 23; XII: V Obj., 263).

X. A. → harmonia, numerus, harmonicus, numero,

quantitas. Denique ex hoc initio tanta coaluit opinio Numerorum

horum, propterea quod essent Primi, eorumque quadrati et cubi; ut Pythagorei

totam philosophiam ex ijs censuerint concinnandam. Nam unitas repraesentabat

ipsis Ideam et Mentem et Formam, quia ut unitas individua est, eademque manet

et quadrate multiplicata et cubice; [...] Aliter binarius etiam animam signabat,

quod cum Mens immobilis sit, aut motu uniformi sc. circulari gaudeat: Anima

contra multiplices motus a corpore excipiat, adque motus rectilineos, qui sunt in

sextuplici differentia, magis familiariter se habeat [...]. Neque tantum Symbola

erant Numeri, trium principiorum, sed jam ipsa Anima componebatur

ipsis ex hisce n u m e r i s , eorumque proportionibus omnibus, et subdivisionibus

proportionum in sesquialteras, sesquitertias et sesquioctavas: ut Anima, vin-

culum Mentis et Corporis, esset in sua essentia nihil nisi Harmonía, exque

h a r m o n i i s composita. Kep., H.M., 95. Illud unicum inculco, quod jam

supra tactum a me, possit esse loco omnium, quod Opera Motusque corporum,

aemuli proportionum harmonicarum, ab Animae, Mentisque partibus

stent, ijs causam assignantes, cur Consonantiae delectent. Ivi, 107. Quod igitur

in genere de ordine, deque relatione verum est, id multo maxime subsumendum de

Harmonia, quae in proportione consistit, inque numeratione partium q u a n -

titatis aequalium: scilicet, ut subsistat, et ut esse possit aliqua sensilis har-

monia, praeter duos sensiles terminos oportere et Animam esse compa-

rantem: hac enim sublata, termini quidem erunt duo sensilia, sed non erunt una

Harmonia, ens rationis. Ivi, 212. Idoneam invenire in sensilibus propor-

tionem, est detegere et agnoscere et in lucem proferre similitudinem illius propor-

tionis in sensilibus, cum certo aliquo verissimae Harmoniae Archetypo, qui

intus est in Anima. Ivi, 215. si Archetypi suam haberent subsistentiam extra

Animam; fateor equidem, magno nos argumento privati, pro asserenda ne-

cessitate Animae, ad essentiam Harmoniae constituendam. Atqui extra

Animam illos constituere, est oppositum in adjecto, ut audiemus. Ivi, 216. Har-

monia, quae est inter circulum ejusque partem; quoad formale suum, nullo

modo est extra animam; Ivi, 217. Menti quippe humanae caeterisque A n i -

mis ex instinctu nota est quantitas, etiamsi ad hoc omni sensu destituatur:

illa seipsa lineam rectam, ipsa intervallum aequale ab uno Puncto intelligit, ipsa

per haec sibi circulum imaginatur. Ivi, 223, Ut igitur hunc locum concludamus:

32

praecipua fasciculo colligemus. Commune enim habent Harmoniae sensiles

cum Archetypalibus, quod terminos requirant, eorumque comparationem, ipsius

Animae energiam: in hac comparatione, utrarumque essentia consistit. Sed

sensilium termini sensiles sunt, extraque Animam praesentes adesse debent:

Archetypalium termini sunt antea intus in Anima praesentes. Ivi, 224. musicam

Leibnitius dixit exercitium arithmeticum numerare se nescientis animae,

Baum., Aesth., 71.

A. → tres, unicus, pars. Galeno (De placit. Hippocr. &

Plat.) quovis spiritus mobiles asserenti, non videntur nervi ab illis intercurrentibus

moveri, sed ab incorporea facultate, e cerebri temperie manante; & pulsus a fa-

cultate emissa a cordis temperie; ergo & motiones nutritionis & veneris, facultati

temperamenti iecoris tribuendi videri debent. Ipse enim has tres temperies,

tres esse animas, hoc est rationalem, irascibilem, & concupiscibilem: &

rationali duntaxat tribuit sensum, discursum, memoriam & imaginationem; caete-

ras vero etiam sensu privat. Nihilominus vult has obedire & repugnare rationali,

prout libet: Camp., S.R., 44. Si [...] ratio ipsa sibi persuadeat sequendum esse

objectum irae & cupiditatis, ergo unica est, solaque eademque anima,

quae argumentatur ad utramque partem; & dicit bona est venus, sed cum voluptate

sua secum affert deinde damnum; itaque perpendit examinatque damnum & utile,

& mox sectatur id, in quo plus boni invenit, in illo tunc. Ibid. Ergo unica

est a n i m a ; unus scilicet spiritus in toto corpore, in variis vasibus, habitans &

operans. Sed diversitas & incertitudo obiectorum, mistorum ex bono & malo,

variaeque actiones efficiunt videri animas multas, essentialiterque diversas esse

in brutis. Ivi, 45. Peripatetici unum facere animal conati, tollentes trinitatem

animae contra Platonem, in varietatem incidunt deteriorem. Non enim tres

modo sed multas animas, aut partes ponunt in animali: insuper & quinque

sensus, quinque informatos formis, & superaddunt sensum communem, qui con-

ferat obiecta particularium. Ivi, 73. Apage igitur commentum illud Scholae, quod

tres nobis animas indidit, vegetantem, sentientem, et ratiocinantem. Vege-

tans certe ad nos non pertinet; nutrimur, crescimus, generamus, sine ulla harum

rerum cognitione atque conscientia. Sentiens vero, et rationalis anima nos

ipsi sumus, quamdiu in corpore hoc sumus; nec duae istae sunt in nobis, sed una

simplexque res, cum clarissime sentiamus, nos unos et eosdem sentire simul atque

radocinari, idem autem, qua idem, nullas dicit partes. Geul., Eth., 237. Sed

uti anima quidem unum est, in totum corpus vitam vigoremque dispensans,

quae, prout diversas operationes pro diversitate obiectorum & organorum pro-

ducit, partes habere potentiales concipitur. Puf., J.N., II, 167. Nam si fin-

gamus, partes potentiales animae rationalis, intellectum & voluntatem,

esse separatim in diversis suppositis, quorum uni solus fuerit intellectus, alteri sola

voluntas; neque homo dici poterit tale suppositum, neque humanae actiones ab

eodem erunt expectandae, uno velut immobili semper torpente, altero tanquam

coeco nequidquam satagente. Ivi, 177. (v. anche XX: Genov., E.M., III, 180-81).

33

A. → sedes. Rursus inter has doctrinas de Foedere, sive consen-

sibus animae et corporis, non alia fuerit magis necessaria quam illa disquisitio

de Sedibus propriis et Domiciliis quae singulae Animae Facultates habent

in Corpore ejusque Organis. Bac., A.S., 586. Anne id facis, vir eximie, antiquo-

rum illorum instar, qui, cum putarent animam diffusam toto corpore, princi-

pem tamen partem τὸ ἡγεμονικὸν habere s e d e m opinabantur in determinata

parte corporis, ut in cerebro, aut in corde? Non quod censerent animam quo-

que in ea parte non reperiri, sed quod crederent animae illeic existenti mentem

veluti superaddi, coadunarique, & una cum illa partem informare. V Obj., 263.

Sciendum itaque humanam animam, etsi totum corpus informet, precipuam

tamen s e d e m suam habere in cerebro in quo solo non modo intelligit & ima-

ginatur, sed etiam sentit: hocque opere nervorum, qui, filorum instar, a cerebro

ad omnia reliqua membra protenduntur, iisque sic annexi sunt, ut vix ulla pars

humani corporis tangi possit, quin hoc ipso moveantur aliquot nervorum extre-

mitates per ipsam sparsae, atque earum motus ad alias eorum nervorum extremi-

tates, in cerebro circa sedem animae collectas, transferatur, ut in Dioptricae

capite quarto satis fuse explicui. Motus autem qui sic in cerebro a nervis excitantur,

animam sive mentem intime cerebro conjunctam diversimode afficiunt, prout

ipsi sunt diversi. Desc., P.Ph., 315-16. Cor enim ab Hebraeis sedes ani-

mae, & intellectus credebatur, quod omnibus satis esse notum existimo. Spin.,

T.T.P., 50. Quid enim voluntas sit, & quomodo moveat Corpus, ignorant omnes,

qui aliud jactant, & animae sedes, & habitacula fingunt, vel risum, vel

nauseam movere solent. Id., Eth., 117. Superest ut pauca dicamus de sede

animi. Animi sedem in corde simpliciores quaedam nationes, ut & veteres Graeci

philosophi statuebant: Hinc illa excordes, vecordes, concordes, quae animi, non

cordis sunt affectiones. Alii animam esse totam in toto corpore, & totam in

qualibet parte totius corporis, opinati sunt. Cartesiani animi substantiam in medio

cerebro sitam esse conjiciunt, eamque ope spirituum animalium in toto corpore

dominati. Newtonus animam toti cerebro praesentem videtur posuisse: Ce-

rebrum enim alicubi animae sensorium vocat. Probabilior videtur Platonis

sententia, substantiam animi in cerebro locatam esse, in quo uno intelligat, & do-

minetur; sed vim ejus sensitivam & vivificam per totum corpus effundi. Genov.,

El. art. log., 45-6.

A. → facultas. Hactenus Camerarius ex veteribus: quibus ple-

raque consentientia inculcat Hermes Trismegistus (quisquis ille fuit) filio suo Tatio:

cujus haec verba, Unitas secundum rationem Denarium complectitur, rursumque

Denarius unitatem. Deinde concupiscibilem Animae facultatem compo-

nit ex 12. ultoribus, seu vitijs Ethicis, ad numerum signorum Zodiaci, cui Corpus

et hanc ad corpus vergentem Animae potentiam subjicit: Rationalem vero

facultatem Animae ex Denario et ipse componit Virtutum Ethicarum.

Sic quod Pythagoraei celebrant Tetractyn fontem Animarum, et Camerarius

plures ait fuisse Tetractyas, non illam solum quae a quaternari, basi surgit ad sum-

mam 10. sed etiam aliam praecipuam, quae ab Ogdoadis basi ad verticem usque

colligit summum 36: idem et Tatius hic ex doctrina patris Hermetis innuit, dum

34

tempus ait fuisse, cum ipse adhuc esset in Ogdoade, Octonario: Filium vero Pater

ad Pimandrum remittit, de Octonario canentem, in quo sane occurit Octonarius

habituum Animae Ethicorum, septem quidem respondentium planetis Septem,

ut apparet, initio a Luna facto; octavi vero divinioris et quietioris, ad sphaerae puto

fixarum ideam. Kep., H.M., 98-9. intellectus et ratio per imperium animae

in semet ipsam multum non raro conferunt ad excitandas facultates inferio-

res, Baum., Aesth., 66. Psychologis patet in tali impetu totam quidem animam

vires suas intendere, maxime tamen facultates inferiores, ita ut omnis quasi

fundus animae, M. § 511, surgat nonnihil altius et maius aliquid spiret pro-

nusque suppeditet, quorum obliti, quae non experti, quae praevidere non posse

nobis ipsis, multo magis aliis, videbamur. Hic animae fundus quum a multis

adhuc ignoretur etiam philosophis, effectus eius extraordinarius, quem § 78 de-

scripsimus, diis adscriptus est auctoribus, Ivi, 81. Aliam addamus formulam to-

picorum aestheticorum, § 131. Quo plures, quo perfectiores facultates ani-

mae inferiores, quo plura, quo maiora, quo magis cohaerentia, sub intellectus et

rationis imperio, poterunt conferre ad pulcre cogitandum thema datum, hoc erit

illud pulcrae meditationi aptius, § 22, M. § 185. Ivi, 108. Experientia stricte dicta

multis reliquarum animae facultatum inferiorum perceptionibus praeter

sensationes aliis est interstinguenda, si pulcrius aliquid excogitare sit animus, § 140.

Ivi, 287. (v. anche XII: Bac., A.S., 586; XIX: Bac., A.S., 609).

XIV. A. → corporeus, incorporeus. patet quando nervus re-

pletur fluore, ita ut nequeat per illum spiritus interlabi, membrum illud amittere

motum, afficique paralysi, aut spasmo; ex virtute autem immobili prodire motum

impossibile est. Aristot. tamen omnem animam incorpoream faciens,

coactus est dicere ipsam immobilem: Volensque docere, quo pacto animali prae-

beat motum ipsa immota, respondet ipsam imaginatione producere calorem &

frigus: quorum altero dilatat, altero vero contrahit partes animalis: Camp., S.R.,

42. Si vero eadem via ostendere velim, animam rationalem non esse c o r -

p o r e a m , non opus erit enumerationem esse completam sed sufficiet, si omnia

simul corpora aliquot collectionibus ita complectar, ut animam rationalem ad

nullam ex his referri posse demonstrem. Desc. Rgl., 390. Quod spectat ad ideas

rerum immaterialium creditarum, ut Dei, Angeli, animae humanae seu mentis,

constat etiam quascumque habemus de ipsis ideas, esse vel corporeas, vel

quasi corporeas, ex forma scilicet humana & ex rebus alias tenuissimis,

simplicissimis, insensibilissimis, cujusmodi sunt aër aetherve, desumptas, ut supra

quoque attigimus. V Obj., 332. Nec quoque si fingeretur animam humanam

esse ex traduce, ideo concludi posset esse corpoream, sed tantum, ut corpus

nascitur a corpore parentum, ita ipsam ab eorum anima proficisci. Desc. VI

Rsp.
, 425-26. Certe humanam animam non esse corpoream naturali

ratione probare conatus sum; sed an sursum sit ascensura, sola fide cognosci posse

concedo. Ivi, 431. (v. anche II: Genov., E.M., III, 401; IV: Genov., E.M., III,

114).

35

A. → calor. Vitam esse nativi calorie (ergo animae) per-

manentiam, dixit, Aristotel. Et a calore demortua animalia reviviscere palam

est. Igitur quoniam ex nihilo non fit anima, nec ex anima mundi, aut ex

Colcodea, ut in Metaphys. docuimus; semper autem a calore generari videtur,

ut August. Ambr. & alii contestantur: Camp., S.R., 37. in 4. Meteor. [Aristo-

teles] ait, excreta caliditas in putrefactione componit & architectatur corpora ani-

mata. Componere autem corpus, liquido constat esse animae opus inhabita-

turae, & alibi (de partib. animal, ait:) In omnium semine esse calorem foe-

cundum, proportione respondentem elemento stellarum. Idem dixit Alb. calor

non est anima, sed aliquid animae, & ideo animat. Patet ergo c a l o r e m

producere animalia, & non ex materiae gremio, sed ex materia attenuata, & ca-

lore constitui animam. Ibid. Ita frigus causam esse mortis animalis com-

pertum est, ut vitae calor. Omnes enim morientes frigescunt abscedente anima.

Non tamen propterea frigus carere sensu, sed animam calore constitui,

admonemur; & Arist. in libr. de Iuventut. vitam esse nativi caloris perma-

nentiam, mortem vero deficientiam, scripsit. Ivi, 39. Nulli dubium concoctionem

in ventrículo fieri, deinde in iecore perfici; & per venas distribui, & in particulis

ad quas fertur absolvi & coalescere: succique partem in corde flatu spiritari: et

delatum arteriis corpus vivificare, & in crebro universitatem reficere. Cum autem

hos omnes actus operetur calor, quis neget illum animam esse? Imo Deus

confirmat (Genes. 9.c.) dicens ad Noe, ne vescatur sanguine animalium, Quoniam

sanguis (inquit) illorum pro anima est; quasi aperte dicens, spiritus vitae seu

motabilis, ut alibi dicit, qui in sanguine & de sanguine fiunt, esse brutorum ani-

mam. Ivi, 49. Vitam existentiae cum alio nuncupo, cum vita sumitur pro co-

njunctione unius rei cum alia re, vel cum aliquo accidente subjectum suum perfi-

ciente: sic vita hominis solet constitui in corporis & animae unione, & ab

Aristotele vita in genere definitur, permansio animae cum calore. Claub.,

C.D., 682. (v. anche XIX: Bac., A.S., 606-7).

A. → passio, affectus. Spiritus animalis quoniam natura mo-

bilis, tenuis, passivusque est, aptus est omnibus ab rebus pati, illisque affici multum,

aut parum, modis omnibus. Animaque in eo involuta secum afficitur: Prin-

cipales passiones sunt dolor & voluptas; hi praecipui sensus sunt mali vel

boni obiecti, coniuncti praesentesque sentienti animae. Camp., S.R., 166. Per

Passiones autem intelligo non solum eas quae vulgo in Morali tractantur

Philosophia, sed quamlibet Impressionem corpoream quae apta nata est ad perver-

tendum Animae judicium, mentemve occaecandam, quo minus quid in re

quaque optimum est discernat. More, E.E., 25. Ex his [Cartesius] concludit,

nullam esse tam imbecillem Animam, quae non possit, cum bene dirigitur,

acquirere potestatem absolutam in suas Passiones. Nam hae, ut ab eo de-

finiuntur, sunt perceptiones, aut sensus, aut commotiones animae, quae ad

eam speciatim referuntur, quaeque ΝΒ. producuntur, conservantur, & corrobo-

rantur, per aliquem motum spirituum (vide art. 27. p. I. Pass. Anim.). Spin., Eth.,

279. Affectum ordine primus, sed intensitate, & vi infimus, est admiratio.

Ea est, inquit [Cartesius], subitanea animae occupatio, qua fertur in conside-

36

rationem attentam objectorum quae ipsi videntur rara & extraordinaria. Genov.,

Ε.M., III, 303. (v. anche I: Bac., A.S., 584, 585).

A. → i p s e , sui, sui ipsius. Admiror equidem hominem

tanto praeditum ingenio, animamque eius regentem corpus, nec tamen ip-

sam scire, qua ratione regat. Fiunt intra nos tot concoctiones, separationes, ag-

gregationes, nutrificationes, assimiladones, nec tamen intelligere possumus, quo-

modo fiunt; & quidem nos ipsi, qui animae sumus, hos actus operamur,

nec tamen nostra opera, nec operationes nostras scimus. Camp., S.R., 95. Quod

autem me in stupore retinebat, qua ratione anima ignorat seipsam & opera

sua, nunc iterum ita solvo, quod anima omnis seipsam sapit, quando-

quidem tot artes operatur propriae gratia vitae, & amat seipsam. Amor autem

ex cognitione nascitur, ipsa autem se non cognoscit discursu; nam discursus

rei dubiae est, ipsa autem se natura & per essentiam novit; Ivi, 105. anima

absque Consilio se novit, suasque edit operationes, propria innata ducente arte,

a prima pendente: Ibid. Non dico animam humanam sibi esse notissimam

secundum omnia quae de ea quaeri possunt, praesertim si de ejus coniunctione cum

corpore atque independentibus affectionibus agatur (quid enim hoc attinet ad rem

praesentem, aut quis fidem haberet hoc asserenti?) sed sufficit mihi, ut sibi mens

mea sit notissima ratione duorum istorum quae dixi (quod facile poterit admitti

ab eo qui attendit) nempe quod existat & cogitet. Claub., C.D., 598. (v. anche

XVIII: Claub., C.D., 597, 599).

A. → dubito. Praetera dubitamus quid sit anima. Et

quidem nos ipsi dubitantes sumus anima. Camp., S.R., 95. Itaque

nihil prius animae nostrae innotescit, quam ipsa sibi, nulla de re certior est

quam de semet ipsa, nempe quod existat & cogitandi vim variasque cogitationes

habeat: quamvis enim dubitet de omnibus & pertinacissime d u b i t e t,

de his tamen, eo ipso quo dubitat, dubitare nequit. Claub., C.D., 597.

Tarn certa est mens sive anima humana de sui existentia, ut quamvis dubitet

de aliis rebus omnibus, de hac tamen, eo ipso quod dubitat, dubitare

nequeat, uti saepius a me notatum. Ivi, 599. Secundum hanc vitae & mortis de-

finitionem ut animae probemus immortalitatem, notandum primo est, de

animae nostrae, si quidem ad nos ipsos attendamus, existentia multo nos cer-

tiores esse, quam de ullius rei corporeae, quoniam possumus aliquando de cuiusque

rei corporeae existentia dubitare (non dico hoc faciendum esse, ut neque nego

fieri oportere; sed ajo tantum, esse possibile) cum tamen de animae nostrae

existentia numquam dubitare queamus: quia enim dubitare animae

solius operatio est, ex articulo sexto praecedentis Exercit. fieri non potest ut du-

bitet, nisi existat, adeo ut sic liceat concludere: Dubito an sim, ergo certis-

sime sum. Nec fieri potest, ut alterius rei existentia per dubitationem probetur,

quam Animae dubitantis, vel quocumque alio modo cogitantis. Ivi,

676-77. (v. anche VI: Claub., C.D., 605).

37

Α. → sensibilis. Quamobrem partem primam doctrinae ge-

neralis circa Animam Humanam, doctrinam de Spiraculo appellabimus ; Se-

cundam vero, doctrinam de Anima Sensibili sive Producta. Bac., A.S.,

605. Doctrina vero de Anima Sensibili sive Producta, etiam quatenus

ad Substantiam ejus, vere inquiritur, at ea inquisitio nobis quasi desiderari videtur.

Quid enim ad doctrinam de Substantia Animae faciunt Actus Ultimus et

Forma Corporis, et hujusmodi nugae logicae? Anima siquidem Sensibi-

lis sive Brutorum plane substantia corporea censenda est, a calore attenuata et

facta invisibilis; aura (inquam) ex natura flammea et aërea conflata, aëris mollitie

ad impressionem recipiendam, ignis vigore ad actionem vibrandam, dotata, partim

ex oleosis, partim ex aqueis nutrita; corpore obducta, atque in animalibus per-

fectis in capite praecipue locata, in nervis percurrens, et sanguine spirituoso arte-

riarum refecta et reparata; quemadmodum Bernardinus Telesius, et discipulus ejus

Augustinus Donius, aliqua ex parte non omnino inutiliter asseruerunt. Itaque de

hac doctrina diligentior fiat inquisitio; eo magis, quod haec res non bene intellecta

opiniones superstitiosas et piane contaminatas, et dignitatem Animae Huma-

nae pessime conculcantes, de Metempsychosi et Lustrationibus Animarum

per periodos annorum, denique de nimis propinqua Animae Humanae erga

animas brutorum per omnia cognatione, peperit. Est autem haec Anima

in brutis anima principalis, cujus corpus brutorum Organum; in homine autem,

Organum tantum est ipsa Animae Rationalis; et Spiritus potius appellatione

quam Animae indigitari possit. Ivi, 606-7. Supersunt doctrinae duae, quae

ad Facultates Animae Inferioris sive Sensibilis praecipue spectant, ut-

pote quae cum organis corporeis maxime communicant; altera de Motu Voluntario,

altera de Sensu et Sensibili. Ivi, 609. Neque mirum, cum Anima ipsa Sen-

sibilis hactenus potius pro entelechia et functione quadam habita sit, quam pro

substantia. At quando jam innotuerit ipsam esse substantiam corpoream et ma-

teriatam, necesse est etiam ut quibus nixibus aura tam pusilla et tenera corpora tarn

crassa et dura in motu ponere possit inquiratur. Ivi, 610.

A. → medius. Si mens ita praesidet in cerebro, ut non sit etiam

forma substantialis humani corporis, ponenda est media quaedam substantia,

quae sit anima hominis vegetativa & sensitiva, seu principium activum earum

actionum, ejusque energiae, quae in corpore inest necessaria. Genov., E.M., III,

180. Nam & veteres philosophi subtilissimo fluido, quae sit anima media,

mentes circumvestiri crediderunt, & in eamdem sententiam magna pars antiquorum

christianorum theologorum ivit, & recentes plurimi, ut superius adnotatum est,

suum calculum addidere. Nec Scholasticorum plerisque ea displicuit, imprimis

Zabarellae, & Enrico Gandavensi, qui tres animas velut tres substantias re

distinctas vegetativam quae sit materies sensitivae; sensitivam quae sit materies

intellectivae; & intellectivam, quae actus sit, in homine posuerunt. Accessere che-

mici quidam Theophrastus Paracelsus, Joannes Baptista Helmontius, & Joannes

Comenius, qui mosaicam esse & cabbalisticam doctrinam contendit. Hic post Cab-

balistas quosdam νοῦν mentem a Deo esse, animam mediam ex praeexis-

tente spiritu mundi, quod & Fluddus opinatus est, & Campanella: & Henricus

38

Morus, etsi doceat animam vegetativam & sensitivam esse ipsam mentis vim

toto corpore fusam, ab eo non admodum abhorret, & spiritum mundi archeon

plurimum in vitam humanam infiuere. Ivi, 180-81. Causas autem dico physicas,

quae scilicet sunt in animae instrumento, quod quid menti ipsi, dum dolore aut

voluptate afficitur, contingat, id me ignorare ingenue fateor. Nec raro subit animum

esse dolores omnes, & voluptates, quibus huic subjecti sumus, animae cujusdam

mediae & corporeae: nam phaenomena dolorum & voluptatum saepe mihi

locum non habere posse videntur in sola substantia incorporea. Ivi, 295.

A. → divinatio, praevisio. Naturalis autem Divina-

t i o , ex vi scilicet interna animi ortum habens, ea demum est de qua nunc agitur.

Haec duplex est; altera Nativa, altera per Influxum. Nativa hoc nititur suppositionis

fundamento; quod anima in se reducta atque collecta, nec in corporis organa

diffusa, habeat ex vi propria essentiae suae aliquam praenotionem rerum futurarum.

Bac., A.S., 607. Divinatio vero per influxum hoc altero suppositionis fun-

damento nititur; quod anima, veluti speculum, illuminationem quandam se-

cundariam a praescientia Dei et spirituum excipiat; cui etiam idem, qui priori,

status et regimen corporis confert. Eadem enim animae sevocatio efficit, ut

et sua natura impensius utatur, et divinorum influxuum sit magis susceptiva, nisi

quod in Divinationibus per Influxum anima fervore quodam atque

tanquam numinis praesentis impatientia (quae apud priscos Sacri Furoris nomine

vocabatur) corripiatur, in Divinatione autem Nativa, quieti potius et va-

cationi propior sit. Ivi, 608. Occasio impetus ad venuste cogitandum est status

animae in quo praevisio praesagiumque naturaliter faciliores sunt, M.

§ 602, ad eleganter cogitanda praesertim necessariae vires, ordinario maxime de-

biles, § 39, M. § 597, et mens sana in corpore sano, E. § 254, per venustum alterius

ingenium ad imitationem inclinatur, § 56, 44. Baum., Aesth., 82.

A. → corpusculum, particula. Itaque huiusmodi c o r -

p u s c u l a rerum semina, neque calida esse, neque frigida, neque alba, neque nigra,

neque sentientia: sed eiusmodi concursu oriri calorem, hoc est, ex acutioribus,

frigus ex obtusioribus; ex rotundis animam, ex illis vero ac vacuo multo in-

tercepto aërem, ex multa ipsarum condensatione cum modico vacuo aquam: ex

plurima vero terram. Hanc opinionem a nobis in Phys. & Metaph. reprobatam,

hic non est examinandi locus. Camp., S.R., 5. Idcirco Lucretius animam con-

stare ait p a r t i c u l i s perquam subtilibus perquam minutis, atque agitatissimis.

Genov.. E.M., III, 65.

M e t a f o r . Ad tertiam quod attinet, quae ad falsitatem et men-

dacium spectat; una haec omnium turpissima est, quippe quae ipsam naturam

animamque destruit scientiae, quae nihil aliud est quam veritatis imago.

Bac., A.S., 455. Nam syllogismi ex propositionibus consistunt; propositiones

ex verbis; verba notionum tesserae sunt; quare si notiones ipsae (quae verborum

animae sunt) male et varie a rebus abstrahantur, tota fabrica corruit. Ivi, 621.

Quamvis enim Ratio Sermonis veluti anima sit, tamen in tractando disjungi

39

debent Ratio et Sermo, non minus quam Anima et Corpus. Ivi, 651. Itaque

si notiones ipsae mentís (quae verborum quasi anima sunt, et totius hujusmodi

structurae ac fabricae basis) Id., N.O., 136. minime advertens primitivas hominis

observationes atque naturae operationes (quae ad omnem illam varietatem instar

animae sunt, et primi motus) nec multas nec alte petitas esse. Ivi, 191. Sunt

enim instantiae Praerogativis istis insignitae et donatae animae instar, inter

vulgares instantias comparentiae. Ivi, 394. Civitatem porro, tanquam hominem

aliquem artificialem, ingeniose delineavit Hobbesius in Proemio Leviathanis, in

quo is, qui summam habet potestatem, est pro anima, totum corpus vivifi-

cante & movente: Puf., J.N., II, 143. Regularitatem autem civitatis in hoc con-

sistere arbitramur, ut omnes & singuli ab una velut anima videantur regi, seu

ut summum imperium indivisum, & inconvulsum ab una voluntate per omnes

civitatis partes, atque negotia exerceatur. Ivi, 182.

1.
M. Gueret - A. Robinet - P. Tombeur, Spinoza, Ethica. Concordances, Index, Listes

de fréquences, Tables comparatives
, Louvain 1977, p. vii.
2.
Cfr. infra ,pp. 67-94 A. Lamarra, Leibniz e la περιχώρησις. Per quanto riguarda la let-

tura del materiale secondo successioni sempre diverse, occorre dire che essa conosce presso

il Centro una peculiare possibilità di attuazione pratica, i contesti di cui si compongono le

voci essendo stati inseriti nella memoria dell’elaboratore elettronico, il quale può in qualsiasi

momento, a richiesta del redattore, fornirli nell’ordine desiderato. La stessa voce anima qui

presentata è stata redatta con l’ausilio del calcolatore, mediante una serie di programmi ela-

borati da Marco Veneziani, redattore del Centro, che qui si ringrazia.
*.
Si rimanda per l’elenco completo dei citati nell’ambito latino e per le edizioni usate

a Lessico Intellettuale Europeo, Materiali per le voci Res, Realis, Realitas, Realiter nel

Dizionario filosofico del ’600 e ’700
, in Id., RES. III Colloquio Internazionale, Roma, 7-9 gen-

naio 1980, Atti a cura di M. Fattori e M. Bianchi, Roma, Edizioni dell’Ateneo 1982,

pp. 405-410.
*.
Traslitterazioni dal testo in ebraico (n.d.r.).


Massimo L. Bianchi . :

This page is copyrighted

Refbacks

  • There are currently no refbacks.